Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), travmatik bir hadisə yaşayan və ya bu hadisəyə şahidlik edən bir şəxsin, yaşadığı hadisənin psixoloji təsirlərini uzun müddət boyunca daşıyan bir ruhi sağlamlıq pozğunluğudur. Bu pozğunluq, bir şəxsin həyatına təhdid yaradan bir hadisədən sonra inkişaf edə bilər və bu hadisə ilə əlaqədar olaraq sıx qorxu, dəhşət və ya ümidsizlik hisslərinə səbəb ola bilər. TSSB, həm fərdi, həm də cəmiyyətin sağlamlığı baxımından ciddi nəticələrə yol aça biləcək bir vəziyyətdir.

TSSB, ümumiyyətlə, bir şəxsin həyatını və ya fiziki bütövlüyünü ciddi şəkildə təhdid edən bir hadisəyə məruz qalması və ya belə bir hadisəyə şahidlik etməsi nəticəsində ortaya çıxır. Bu hadisələr, müharibə, təbii fəlakətlər, qəzalər, cinsi hücumlar kimi travmatik təcrübələri əhatə edə bilər. TSSB, bir şəxsin yaşadığı travmanı unutamaması və bu xatirələri davamlı olaraq yenidən yaşaması şəklində özünü göstərir. Bu yenidən yaşama, ağrılı xatirələrin, geri dönüşlərin (flashback-lər) və ya tez-tez yuxuların görülməsi şəklində ola bilər.

TSSB-nin əsas əlamətləri üç əsas başlıq altında toplanabilir:

1. Yenidən Yaşama (Re-experiencing) Əlamətləri: Bu əlamətlər, şəxsin yaşadığı travmanı təkrar yaşamasına səbəb olur. Adətən, travmatik hadisə ilə əlaqədar görüntülər, səslər (məsələn, silah səsləri), qoxular və ya digər hissi algılar şəxsin zihinində yenidən canlana bilər. Şəxs bu xatirələri istəmədən xatırlaya bilər, gecələri yuxularla qarşılaşa bilər və ya ciddi hallarda geri dönüşlər (flashback) yaşaya bilər. Geri dönüş zamanı şəxs özünü hadisənin baş verdiyi anda, o anı yenidən yaşadığı kimi hiss edə bilər.
2. Qaçınma (Avoidance) Əlamətləri: TSSB-lə olan fərdlər, travmatik hadisəni xatırladan hallardan, yerlərdən və ya fəaliyyətlərdən qaçınma meylindədirlər. Həmçinin, travmaya aid danışmalardan, düşüncələrdən və ya xatirələrdən uzaq dururlar. Bu cür qaçınma davranışları, fərdlərin travma ilə başa çıxmalarına kömək etmək məqsədilə inkişaf etmiş ola bilər, amma zamanla bu davranışlar daha da güclənə bilər və TSSB-nin əlamətlərini daha da pisləşdirə bilər.
3. Hiperarousal (Aşırı Uyarılma) Əlamətləri: TSSB-lə olan fərdlərdə, normalda təhdid olmayan mühitlərdə belə yüksək təhlükə algısı ola bilər. Bu vəziyyət, daima tetikte olma halını, ətrafı davamlı izləməyi, ani hərəkət edən şeylərə həddindən artıq reaksiya verməyi (məsələn, yüksək səslərdən qorxma), yuxu pozğunluqları, konsentrasiya çətinlikləri kimi əlamətlərə səbəb olur. Bu əlamətlər, fərdin gündəlik həyatında ciddi çətinliklərə və stressli bir həyata yol aça bilər.

TSSB, bir şəxsin həyatında travmatik bir hadisə yaşaması və ya bu cür bir hadisəyə şahidlik etməsi nəticəsində ortaya çıxa bilər. Lakin hər bir fərd travmatik bir hadisə sonrası TSSB inkişaf etdirmir. Araşdırmalar, travma sonrası TSSB inkişaf etmənin yalnız bir azlığında (təxminən %5-6) baş verdiyini göstərir. TSSB inkişafında bir sıra biologiya, psixologiya və sosyo-mədəni amillər rol oynayır.

TSSB-nin inkişaf ehtimalı, yaşanan hadisənin növünə, müddətinə və şiddətinə bağlı olaraq dəyişə bilər. Məsələn, cinsi zorakılıq kimi travmatik təcrübələr, digər hadisələrə nisbətən daha yüksək nisbətdə TSSB-yə səbəb ola bilər. Həmçinin, müharibə, təbii fəlakətlər, ağır qəzalər kimi daimi təhdid yaradan hadisələrə şahidlik etmək də TSSB riskini artırır.

Bununla yanaşı, fərdi amillər də TSSB-nin inkişafında əhəmiyyətli bir rol oynayır. Qadınlar, kişilərə nisbətən TSSB-dən daha çox təsirlənmə meylindədirlər. Ailədə psixi xəstəlik tarixi, daha aşağı təhsil səviyyəsi, uşaqlıq dövründə travma yaşama, sosyo-iktisadi vəziyyət kimi amillər də TSSB inkişaf riskini artırabilir.

TSSB-nin əlamətləri mədəniyyətlər arasında fərqlilik göstərə bilər. Bəzi mədəniyyətlərdə qəzəb hissinin travmaya reaksiya olaraq daha çox müəyyənləşməsi mümkündür. Digər mədəniyyətlərdə isə, TSSB-lə olan fərdlər tez-tez baş ağrısı, mədə problemləri kimi fiziki şikayətlərlə özlərini ifadə edə bilərlər. Bu mədəni fərqlər, TSSB-nin diaqnozu və müalicəsində nəzərə alınması gərəkən vacib amillərdən biridir.

Uşaqlarda isə, TSSB əlamətləri fərqli şəkildə ortaya çıxa bilər. Uşaqlar adətən travmanı oyunlarında və ya şəkillərində yenidən canlandıra bilərlər. Bundan əlavə, travma sonrası günahkarlıq hissi yaşama, hadisəni özlərinə yükləmə və travmanın təsirlərini anlamaqda çətinlik çəkmə kimi əlamətlər də yaygındır.

TSSB, müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və bu pozğunluq üçün bir çox effektiv müalicə üsulları mövcuddur. Müalicə prosesi, ümumiyyətlə psixoterapiyaya əsaslanır və fərdi terapiya yanaşmalarını əhatə edir. Bundan əlavə bəzi hallarda farmakoloji müalicə də istifadə edilə bilər. Lakin psixoterapiya, TSSB müalicəsində birinci mərhələ müalicə olaraq qəbul edilir.

Bilişsel Davranışçı Terapiya (BDT), TSSB müalicəsində ən geniş istifadə edilən üsullardan biridir. Travmaya yönəlik BDT, şəxsin travmatik xatirələri yenidən işləməyi və bu xatirələrlə başa çıxma bacarıqlarını inkişaf etdirməyi məqsəd qoyur. Bu terapiya növü, travmatik hadisə ilə əlaqədar mənfi düşüncələri və inanclara dəyişiklik etməyə çalışır.

Digər bir effektiv müalicə üsulu isə, Göz Hərəkətləri ilə Həssaslaşdırma və Yenidən İşləmə (EMDR)dir. EMDR, şəxsi travma xatirələri ilə təhlükəsiz bir mühitdə yenidən üzləşdirərək, bu xatirələrin psixoloji təsirlərini yüngülləşdirməyə yönəlmiş bir terapiya formasıdır. Bu terapiya zamanı, şəxs travmatik xatirələri göz hərəkətləri ilə birlikdə yenidən təcrübə edir və bu prosesdə emosional reaksiyalar azalmağa başlayır.

TSSB müalicəsində, fərdlərin sosial dəstək şəbəkələrinin gücləndirilməsi də vacibdir. Ailə üzvləri, dostlar və terapevtlər, fərdlərin müalicə prosesində mühüm bir rol oynayır. Bundan əlavə, şəxsin normal gündəlik həyatına davam etməsi, sağlam yuxu vərdişləri əldə etməsi, spirt və narkotik istifadəsindən çəkinməsi kimi təkliflər, müalicə prosesinə kömək edə bilər.

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), travmatik bir hadisənin uzun müddətli psixoloji təsirlərini yaşayan fərdlərdə görülen bir vəziyyətdir. Əlamətlər, yenidən yaşama, qaçınma və aşırı uyarılma kimi başlıqlarla təyin edilə bilər və fərdlərin həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə təsir edə bilər. TSSB-nin müalicə prosesində psixoterapiya, xüsusilə bilişsel davranışçı terapiya və EMDR kimi üsullar mühüm yer tutur. Erkən müdaxilə, sosial dəstək və fərdi qulluq, TSSB-nin müalicəsində uğurlu ola bilmək üçün vacib amillərdir.