Toy (Otis tarda)

Toy (Otis tarda), Batı Palearktik bölgede yaşayan en büyük toygil türü olup yaşayan kuşlar arasında en belirgin eşeysel dimorfizmi gösteren türlerden biridir. Erkek bireyler iri yapılarıyla dikkat çeker. Avrupa’da ve ılıman Asya’da ürer. Avrupa’daki kuşlar yerleşik veya dağınık bir yaşam sürerken, Asya’daki popülasyonlar göçmendir.

Toy (Otis tarda) için dünyada iki alttür tanımlanmıştır. Bunlar Otis tarda tarda Linnaeus, ve Otis tarda dybowskii Taczanowski'dir. O. t. tarda alttürü Fas, İber Yarımadası, Almanya, Avusturya, Macaristan, Güney Ukrayna, Doğu ve Güneydoğu Avrupa, İran, Kuzeybatı Çin, Güney Azerbaycan, Suriye, Türkmenistan, Özbekistan, Kuzeybatı Afganistan ve Güneybatı Rusya’dan Kazakistan’a kadar uzanan bölgede görülmektedir. Türkiye’de gözlenen popülasyonlar da bu alttüre (O. t. tarda) mensuptur. O. t. dybowskii alttürü ise Moğolistan, Kuzeydoğu, Doğu ve Orta Çin ile Güneydoğu Rusya’da, Altaylar’dan Baykal Gölü’ne kadar uzanan bölgede yayılış göstermektedir.

Toy, yaşayan kuşlar arasında en büyük eşeysel dimorfizmi gösteren türlerden biridir. Erkekleri dişilerine kıyasla vücut ölçüsü olarak yaklaşık 1,18-1,30 kat daha büyük, ağırlık olarak ise ortalama 2,5 kat daha ağırdır. İri, kalın boyunlu ve güçlü yapılı olan erkek bireylerin boyları 90–105 cm, kanat açıklıkları 210–260 cm, ağırlıkları ise 5,8–18 kg arasında değişiklik gösterir. Dişi bireyler ise erkeklere göre fark edilir şekilde küçük ve daha narin boyunludur; boyları 75–85 cm, kanat açıklıkları 170–190 cm ve ağırlıkları 3,3–5,5 kg arasındadır. Üreme dönemindeki yetişkin erkeklerin üst kısımları siyah ve altın rengi çubuklu desenlerden oluşur; kapalı kanatlarında geniş beyaz bir yama, alt kısımlarında ise tamamen beyaz tüyler bulunur. Kuyrukları sırtı ile aynı renktedir, geniş siyah bir alt uç şerit ile ayrılır ve uçları beyazdır. Baş ve ön boyun bölgeleri soluk mavi-gri tonlarındayken, alt boyunda önce beyaza yakın, ardından göğüs bölgesinde parlak kestane ve koyu turuncu renkli bir bant görülür; boyundaki bu beyazlığın miktarı 8 yaşına kadar giderek artar. Ayrıca üreme dönemindeki erkeklerin gaga tabanının her iki yanında, 3 yaşında ortaya çıkıp 6-7 yaşına kadar her sene daha uzun hale gelen, yaklaşık 120-150 mm uzunluğunda arkaya doğru uzanan beyazımsı bıyık tüyleri (çene bıyıkları) bulunur. Dişi toyların tüyleri erkeklere göre daha mattır; üreme dönemi dışında da benzer bir tüy örtüsüne sahiptirler ve erkeklerin üreme dışı dönemindeki haline benzemekle birlikte onlardan çok daha küçüktürler.

Toy, Fas ve İspanya'dan Pasifik Okyanusu'na uzanan 21,7 milyon kilometrekarelik bozkırlarda yayılış gösterir. Batı'da Fas ve İspanya'dan, Doğu'da Pasifik Okyanusu'na kadar olan bozkır ve step alanlarını kapsar. Türkiye'de temel yaşam alanları İç ve Doğu Anadolu'daki açık bozkırlardır. En büyük üreme popülasyonu Doğu Anadolu'dadır (Muş, Bulanık, Van). İç Anadolu'da ise Konya (Tuz Gölü ÖÇK), Ankara (Polatlı), Eskişehir, Yozgat ve Kırşehir üreme alanlarıdır. Güneydoğu Anadolu ise kışlama bölgesidir.

Toylar ağaçsız, geniş, düz veya dalgalı ovalarda; bozkır, çayır, nadas ve ekili tarım arazilerinden oluşan mozaik alanlarda yaşar. Tepelik, ormanlık, sulu tarım ve insan yerleşimlerinden kaçınırlar. Üreme döneminde erkekler hafif tepelik yeşil açıklıkları, dişiler ise yuvalama için tahıl tarlalarını seçer. Üreme sonrasında tüm kuşlar anızlı tarlalara ve akarsu kenarlarına yönelirken; erkekler sıcaktan korunmak için yüksek rakımlara, ayçiçeği tarlalarına veya zeytinliklere çekilir.

Genellikle sessiz olan toylar, tehlike ve saldırganlık durumlarında yakın mesafeden duyulan derin, baslı bir homurtu ve bumlama sesi çıkarırlar. Bu ses üreme döneminde 2 saniyede bir tekrarlanır. Erkek toylar sıcağa karşı daha az toleranslıdır. Bu nedenle üreme sonrası dönemde bir araya gelerek sürü oluştururlar; insanlardan uzak, daha serin, gölgelik ve ağaçlık alanlara veya yüksek rakımlara göç ederler. Göç etme davranışı esnektir; kar örtüsü ve süresi gibi çevresel faktörler ile bireysel durumlardan etkilenir. Örneğin, büyütmekle yükümlü bağımlı yavrusu olan göçmen dişiler o yıl yerleşik kalmayı tercih eder. Ayrıca göç davranışı nesilden nesle kültürel olarak aktarılır.

Toyların temel diyeti bitkiler, omurgasızlar ve düşük miktarda küçük omurgalılardan oluşur. Yavrular ilk aylarda omurgasızlarla beslenirken, büyüdükçe bitkisel gıdalara yönelirler. Sonbahar ve kışın baklagiller, lahanagiller ve kolza gibi bitkiler tüketilirken; ilkbahar ve yaz aylarında Orthoptera ve Coleoptera takımı böceklerin ağırlığı artar. Erkekler dişilere göre daha büyük eklem bacaklıları tercih eder; iki cinsiyet arasındaki diyet örtüşmesi oldukça düşüktür.

Ekinleri koparmak yerine kırparak yedikleri için tarıma zarar vermezler; aksine, büyüme döneminde tükettikleri böcek ve kemirgenlerle tarımsal haşere mücadelesine katkı sağlayan bir işbirlikçidirler.

Toyların üreme dönemi, popülasyonların yaşadığı coğrafyaya göre değişmekle birlikte genel olarak mart ve temmuz ayları arasındadır. Türkiye’de ise nisan başından temmuz ayına kadar sürer. Üreme döneminde Toylar, yıllarca sadık kaldıkları "lek" adı verilen kur yapma alanlarına gider. Burada erkekler, ortalama 50 metre arayla dağılarak kuyruk, omuz ve göğüs tüylerini kabarttıkları, boyun hava keselerini şişirip boğuk sesler çıkardıkları "balon kuru" davranışını sergilerler. Çok eşli olan bu türün lek alanlarında sadece en tecrübeli, yaşlı ve iri erkekler çiftleşme şansı bulur. Çiftleşmenin ardından dişiler, lek alanlarına yakın, uzun otların veya tahıl ekinlerinin arasına, zemini ezerek 1-3 adet yumurta bırakır. Kuluçka süresi 21-28 gün arasında değişir ve yavru bakımı tamamen dişi tarafından üstlenilir. Yumurtadan çıkan yavrular yürüyebilir durumdadır ancak ilk bir yıl erkek yavrularda ölüm oranları oldukça yüksektir. Yavrular bir sonraki üreme dönemine kadar annelerine bağımlı kalır. Dişiler 2-3, erkekler ise 5-6 yaşlarında üreme olgunluğuna erişirler.

Toy (Otis tarda), IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi'nde küresel ölçekte "Hassas" (Vulnerable - VU) kategorisinde sınıflandırılmaktadır. Türün küresel popülasyon boyutu son 30 yılda küçülme göstermiş olup, gelecekte de orta hızda bir azalma eğiliminin devam edeceği tahmin edilmektedir. Türkiye'de ise toyun durumu çok daha kritiktir; hızla daralan yayılım alanı ve kalan popülasyonların her geçen gün daha izole hale gelerek küçülmesi nedeniyle tür, ulusal düzeyde "Tehdit Altında" (Endangered - EN) olarak değerlendirilmektedir. Toy Ulusal Eylem Planı verilerine göre, Türkiye'deki üreyen popülasyon derin bir çöküş ve küçülme yaşamaktadır. Geçmişte Marmara ve Karadeniz gibi bölgelerdeki varlığını kaybeden, günümüzde ise Uyuz Gölü ve Sarayönü gibi önemli üreme gruplarında (leklerde) yok olma sınırına gelen bu nadir türün Türkiye'deki toplam nüfusunun 700-1180 birey arasında kaldığı tahmin edilmektedir.