Toplumsal Cinsiyet Eşitliği

Toplumsal cinsiyet eşitliği, Birleşmiş Milletler Türkiye ve Küresel Amaçlar kaynaklarında “toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak ve tüm kadınlar ile kız çocuklarını güçlendirmek” biçiminde ifade edilen bir sürdürülebilir kalkınma amacıdır. Bu tanım, konuyu yalnızca kadınların toplumsal konumu ile sınırlı bir başlık olarak değil, haklar, fırsatlar, katılım, güvenlik ve güçlenme boyutlarını birlikte içeren geniş bir çerçeve içinde ele almaktadır. Aynı kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliği, kadınlara ve kız çocuklarına yönelik ayrımcılığın ortadan kaldırılmasını, şiddetin önlenmesini, zararlı uygulamaların sona erdirilmesini ve karar alma süreçlerine eşit katılımın güvence altına alınmasını kapsayan çok boyutlu bir amaç olarak sunulmaktadır. Bu çerçeve içinde ücretsiz bakım ve ev işlerinin tanınması, ekonomik kaynaklara erişimde eşit hakların sağlanması, bilgi ve iletişim teknolojilerinin kadınların güçlenmesini destekleyecek biçimde geliştirilmesi ve yasal-politik mekanizmaların güçlendirilmesi de yer almaktadır. UNDP Türkiye, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadının güçlenmesini kalkınma görevinin temel ögelerinden biri olarak tanımlamakta ve kadınlar ile kız çocuklarının erkekler ve oğlan çocuklarıyla eşit temelde katkı sunamadığı koşullarda sürdürülebilir insani gelişmenin tam olarak gerçekleşemeyeceğini belirtmektedir. Bu nedenle verilen kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliği, hem insan hakları hem de sürdürülebilir kalkınma bağlamında merkezi bir kavram olarak ele alınmaktadır.

Verilen kurumsal kaynaklar, toplumsal cinsiyet eşitliğini yalnızca hukuki eşitlik talebiyle sınırlamamakta; bunun yanında toplumsal yaşamın farklı alanlarında ortaya çıkan yapısal eşitsizliklerin giderilmesini de kapsam içine almaktadır. Birleşmiş Milletler Türkiye ve Küresel Amaçlar sayfalarında bu amaç, ayrımcılığın sona erdirilmesi, şiddetin ortadan kaldırılması, bakım emeğinin tanınması, karar alma süreçlerinde eşit temsil ve kadınların güçlenmesini destekleyen reformların yapılması gibi birbiriyle bağlantılı hedefler üzerinden açıklanmaktadır. UNDP Türkiye ise bu çerçeveyi kalkınma perspektifiyle ilişkilendirerek toplumsal cinsiyet eşitliği ile kadının güçlenmesini, eşitsizlik ve dışlamanın azaltılması ile yoksulluğun ortadan kaldırılmasına yönelik çalışmaların ayrılmaz bir parçası olarak tanımlamaktadır. UN Global Compact Türkiye, aynı konuyu temel bir insan hakları meselesi olarak nitelendirmekte ve iş dünyasının bu amaca ulaşılmasında somut hedefler ve aksiyonlarla dönüştürücü bir rol oynayabileceğini belirtmektedir. Toplum Gönüllüleri Vakfı da toplumsal cinsiyet eşitliğini bütün çalışma alanlarının temeline yerleştirdiğini ifade ederek konunun eğitim, gençlik çalışmaları ve kurumsal farkındalık boyutuna dikkat çekmektedir. Böylece sağlanan kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliği, hukuk, kalkınma, kurumsal dönüşüm ve eğitim başlıklarını bir araya getiren geniş bir kavramsal çerçeve içinde tanımlanmaktadır.

Birleşmiş Milletler Türkiye ile Küresel Amaçlar kaynaklarında toplumsal cinsiyet eşitliği, Sürdürülebilir Kalkınma Amacı 5 başlığı altında belirli hedeflere ayrılmıştır. Bu hedefler arasında kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü ayrımcılığın her yerde sona erdirilmesi yer almaktadır. Aynı çerçevede kamu ve özel alanda, kadın ticareti ile cinsel ve diğer istismar biçimlerini de kapsayan şiddetin her türünün ortadan kaldırılması açık biçimde belirtilmektedir. Çocuk evliliği, erken yaşta ve zorla evlendirilme ile kadın sünneti gibi zararlı uygulamaların sona erdirilmesi de bu hedefler arasında sayılmaktadır. Ayrıca ücretsiz bakım ve ev işlerinin kamu hizmetleri, altyapı ve sosyal koruma politikaları yoluyla tanınması ve değer görmesi, kadınların siyasal, ekonomik ve sosyal yaşamın karar verme süreçlerine tam ve etkin biçimde katılımı ile her düzeyde liderlik için eşit fırsatlara sahip olması da amaç kapsamında yer almaktadır. Bu hedefler, toplumsal cinsiyet eşitliği kavramının yalnızca genel bir ilke değil, ölçülebilir ve izlenebilir alt başlıklara ayrılmış bir uluslararası politika çerçevesi olduğunu göstermektedir.

Kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliğinin önemli bir boyutu, kadınların haklara ve kaynaklara eşit erişimi üzerinden kurulmaktadır. Birleşmiş Milletler Türkiye ve Küresel Amaçlar metinlerinde cinsel sağlık ve üreme sağlığı haklarına evrensel erişimin sağlanması, amaç kapsamındaki temel başlıklardan biri olarak belirtilmektedir. Bunun yanında kadınların ekonomik kaynaklara ulaşma, toprak ve diğer mülk türlerine sahip olma ve bunlar üzerinde denetim kurabilme, finansal hizmetlerden yararlanma, miras ve doğal kaynaklara erişim gibi konularda ulusal yasalara uygun olarak eşit haklara sahip olmaları için reform yapılması öngörülmektedir. Aynı şekilde özellikle bilgi ve iletişim teknolojileri olmak üzere etkinleştirici teknolojilerin kullanımının geliştirilmesi de kadınların güçlenmesini ilerleten bir unsur olarak tanımlanmaktadır. Bu hedeflere ek olarak, toplumsal cinsiyet eşitliğinin ilerletilmesi ve kadınlar ile kız çocuklarının her düzeyde güçlenmesi için sağlam politikaların ve yasal olarak uygulanabilir mevzuatların kabul edilmesi ve güçlendirilmesi de amaç kapsamında yer almaktadır. Bu nedenle verilen kaynaklarda eşitlik, yalnızca ayrımcılığın olmaması şeklinde değil, haklara erişimi ve güçlenmeyi mümkün kılan kurumsal, ekonomik ve teknolojik koşulların oluşturulmasıyla birlikte ele alınmaktadır.

Toplumsal cinsiyet eşitliği hedefleri içinde bakım emeğinin görünürlüğü ve değeri ayrı bir yer tutmaktadır. Birleşmiş Milletler Türkiye ve Küresel Amaçlar sayfalarında ücretsiz bakım ve ev işlerinin kamu hizmetleri, altyapı ve sosyal koruma politikaları yoluyla tanınması ve değer görmesi gerektiği açık biçimde belirtilmektedir. Bu yaklaşım, toplumsal cinsiyet eşitliğinin yalnızca kamusal alandaki hak ve fırsatlarla sınırlı olmadığını, hane içindeki emek dağılımı ve bakım sorumluluklarını da kapsadığını göstermektedir. Aynı hedefler çerçevesinde bakım sorumluluklarının paylaşımına ve desteklenmesine yönelik politikaların geliştirilmesi, kadınların toplumsal, ekonomik ve siyasal yaşama daha etkin katılımı ile ilişkili bir unsur olarak yer almaktadır. Bu nedenle bakım emeği, verilen kaynaklarda özel alanla sınırlı bir mesele olarak değil, sosyal politika ve eşitlik tartışmalarının parçası olan yapısal bir konu olarak ele alınmaktadır. Böylece toplumsal cinsiyet eşitliği, görünmeyen emeğin tanınmasını ve desteklenmesini de içeren daha geniş bir dönüşüm çerçevesi içinde tanımlanmaktadır.

^{Toplumsal Cinsiyet Eşitliği -} Pexels

UNDP Türkiye, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadının güçlenmesini küresel bir öncelik olarak tanımlamakta ve bunu kalkınma görevinin en önemli ögelerinden biri olarak görmektedir. Kurumun açıklamasına göre kadınlar ve kız çocukları kendi toplumlarına erkekler ve oğlan çocukları ile eşit temelde katkı yapamadığı sürece sürdürülebilir insani gelişme tam anlamıyla gerçekleşmeyecektir. Bu yaklaşım, toplumsal cinsiyet eşitliğini yalnızca belirli bir sosyal politika alanı olarak değil, insani gelişmenin gerçekleşme koşullarından biri olarak değerlendirmektedir. UNDP ayrıca toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadının güçlenmesini, yoksulluğun ortadan kaldırılması, eşitsizlik ve dışlamanın azaltılması yönünde ülkeleri destekleme çalışmalarının her yönünün ayrılmaz bir parçası olarak tanımlamaktadır. Kaynağa göre bu anlayış, UNDP Türkiye’nin faaliyetlerine, uygulamalarına, programlamasına ve kurumsal yapılanmasına toplumsal cinsiyete duyarlı bir biçimde anaakımlaştırılmaktadır. Böylece toplumsal cinsiyet eşitliği, kalkınma gündemi içinde ayrı bir başlık olmanın ötesinde, diğer alanlara yön veren temel bir ilke niteliği kazanmaktadır.

UN Global Compact Türkiye, toplumsal cinsiyet eşitliğini temel bir insan hakları konusu olarak tanımlamaktadır. Aynı kaynakta, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın beşincisi olan toplumsal cinsiyet eşitliği amacına ulaşılmasında iş dünyasının somut hedefler ve aksiyonlarla dönüştürücü bir rol oynayabileceği belirtilmektedir. Kurum, şirketlerin bu alandaki katkısını artırmak amacıyla kaynaklar, eğitimler, programlar ve işbirliği platformları sunduğunu ifade etmektedir. “Hedef Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Programı”, üye şirketleri kadınların üst yönetimde temsiline yönelik iddialı kurumsal hedefler belirleme, bu hedeflere ulaşma ve eşit işe eşit ücret sağlama konusunda destekleyen bir hızlandırma programı olarak tanıtılmaktadır. “Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Deneyim Paylaşım Grubu” ise şirketlere bu alandaki iyi uygulamaları ve deneyimleri paylaşma ile iletişim ağı kurma imkânı sunan bir yapı olarak açıklanmaktadır. Bu bilgiler, verilen kaynaklarda iş dünyasının toplumsal cinsiyet eşitliği bağlamında temsil, ücret politikası, kurumsal hedef oluşturma ve deneyim paylaşımı gibi somut uygulama alanları üzerinden konumlandırıldığını göstermektedir.

UN Global Compact Türkiye’nin aynı sayfasında yer verilen “Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Eğitimi”, iş dünyasına dönük kapasite geliştirme yaklaşımını açık biçimde göstermektedir. Bu eğitimde toplumsal cinsiyet ile ilgili temel kavramlar ve veriler, günlük ve iş hayatında karşılaşılan toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizlikler, iş dünyası için toplumsal cinsiyet eşitliğinin önemi ve eşitliği sağlamak için atılabilecek adımların ele alındığı belirtilmektedir. Bu çerçeve, eşitlik konusunun sadece ilkesel bir kabul değil, bilgi üretimi, veri kullanımı ve kurumsal uygulama kapasitesinin geliştirilmesi üzerinden işlendiğini göstermektedir. UNDP Türkiye’nin toplumsal cinsiyete duyarlı anaakımlaştırma yaklaşımı da benzer biçimde, kurumsal yapıların ve programlama süreçlerinin eşitlik perspektifiyle yeniden ele alınmasını içermektedir. Böylece verilen kaynaklarda eğitim ve kurumsal kapasite geliştirme, toplumsal cinsiyet eşitliğinin uygulanabilir hâle gelmesinde temel araçlardan biri olarak görünmektedir. Bu durum, konunun yalnızca normatif bir hedef olarak değil, öğrenme, uygulama ve kurumsal düzenleme süreçleriyle desteklenen bir alan olarak ele alındığını göstermektedir.

Toplum Gönüllüleri Vakfı, toplumsal cinsiyet eşitliğini tüm çalışma alanlarının temeline yerleştirerek toplumsal cinsiyet eşitsizliğini önlemeye yönelik çalışmalar yürüttüğünü belirtmektedir. Vakfın açıklamasına göre toplumsal cinsiyet eğitimleri, gençlerin toplumsal cinsiyet eşitliği, pozitif ayrımcılık, şiddetsiz iletişim, güvenli ilişkiler, kadın hareketi, temel kavramlar, şiddet ve şiddetle mücadele yöntemleri ile ulusal ve uluslararası hukuki kazanımlar konusunda farkındalığını yükseltmeyi amaçlamaktadır. Aynı sayfada bu çalışmaların özellikle 17-25 yaş arasındaki gençleri hedeflediği belirtilmektedir. Vakıf, uygulama yöntemini gençlerin önderliğinde, yetişkinlerin rehberliğinde ve üniversiteli gençlerin akran eğitimi modeliyle sahada aktif biçimde yer aldığı bir yapı olarak açıklamaktadır. Ayrıca yalnızca gençlere yönelik değil, sosyal etkiyi ve çarpan etkisini artırmak amacıyla kurumlara yönelik eğitimler de verildiği ifade edilmektedir. Bu nedenle verilen kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliği, gençlik temelli farkındalık, akran öğrenmesi ve kurumsal eğitim yoluyla toplumsal yaygınlık kazanan bir çalışma alanı olarak da ele alınmaktadır.

Toplum Gönüllüleri Vakfı’nın aynı sayfasında, toplumsal cinsiyet eşitliği alanındaki faaliyetlerin zaman içinde farklı projeler, eğitimler ve kurumsal düzenlemelerle sürdürüldüğü görülmektedir. Sayfada 2004 yılından itibaren çeşitli eğitim projelerinde toplumsal cinsiyet oturumlarının yer aldığı, daha sonraki yıllarda toplumsal cinsiyet atölyeleri, anaakımlaştırma programları, eğitmen eğitimleri ve rehberlerin geliştirildiği belirtilmektedir. Yine aynı kaynakta Cinsel Tacizi ve Saldırıyı Önleme Kurulu’nun 2017 yılında kurulduğu, bunun gençlerin gönüllülük faaliyetlerine daha güvenli biçimde katılmasına katkı sunduğu ifade edilmektedir. Kaynakta ayrıca son on yılda yürütülen eğitim çalışmaları ve projelerle yirmi binden fazla gence ulaşıldığı bilgisi yer almaktadır. Bu veriler, toplumsal cinsiyet eşitliği çalışmalarının yalnızca tek seferlik farkındalık faaliyetleri şeklinde değil, kurumsal devamlılık taşıyan programlar ve mekanizmalar şeklinde kurgulandığını göstermektedir. Böylece kaynaklar, eğitim ile kurumsal düzenlemeler arasında süreklilik kuran bir uygulama çerçevesi sunmaktadır.

Verilen kaynaklarda toplumsal cinsiyet eşitliği, farklı kurumların birbirini tamamlayan yaklaşımlarıyla ele alınmaktadır. UNDP Türkiye bu alanı kalkınma politikaları ve kurumsal anaakımlaştırma çerçevesinde tanımlarken, UN Global Compact Türkiye iş dünyasının hedef koyma, eğitim ve deneyim paylaşımı gibi araçlarla sürece katılımını öne çıkarmaktadır. Toplum Gönüllüleri Vakfı ise gençlik çalışmaları, akran eğitimi ve farkındalık faaliyetleri üzerinden toplumsal dönüşüm boyutuna dikkat çekmektedir. Bu yaklaşım farkları, toplumsal cinsiyet eşitliğinin tek bir uygulama alanına indirgenemeyeceğini ve farklı kurumsal yapılarda farklı araçlarla karşılık bulduğunu göstermektedir. Uluslararası hedefler ile ulusal ve kurumsal uygulamalar arasındaki ilişki, konunun hem normatif hem de pratik bir çerçeve içinde ele alındığını ortaya koymaktadır. Böylece sağlanan kaynaklar, toplumsal cinsiyet eşitliğini eşzamanlı olarak hak temelli, kurumsal, eğitsel ve kalkınma odaklı bir alan olarak sunmaktadır.

Verilen kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye bağlamında toplumsal cinsiyet eşitliğinin uluslararası hedefler, kalkınma yaklaşımı, iş dünyası uygulamaları ve gençlik temelli eğitim faaliyetleri üzerinden çok katmanlı biçimde ele alındığı görülmektedir. Birleşmiş Milletler Türkiye ve Küresel Amaçlar sayfaları, bu alanın uluslararası normatif çerçevesini ve Sürdürülebilir Kalkınma Amacı 5 altında tanımlanan somut hedeflerini ortaya koymaktadır. UNDP Türkiye, aynı konuyu insani gelişme, yoksulluğun ortadan kaldırılması ve eşitsizliklerin azaltılmasıyla bağlantılı bir kalkınma meselesi olarak işlemektedir. UN Global Compact Türkiye ise iş dünyasının temsilden ücret eşitliğine, eğitimden deneyim paylaşımına kadar çeşitli araçlarla bu alanda sorumluluk üstlenebileceğini göstermektedir. Toplum Gönüllüleri Vakfı, gençler ve kurumlar düzeyinde farkındalık, eğitim ve sosyal etki oluşturma boyutunu öne çıkararak konunun toplumsal yayılım alanını genişletmektedir. Bu çerçevede toplumsal cinsiyet eşitliği, sağlanan kaynaklarda tek bir kurumun ya da tek bir sektörün meselesi olarak değil, farklı kurumların farklı araçlarla ele aldığı bütüncül bir toplumsal ve kurumsal dönüşüm başlığı olarak yer almaktadır.