Toplumsal Cinsiyet

bekleyecek

Toplumsal cinsiyet (gender), bireylerin biyolojik cinsiyetinden (sex) farklı olarak, bir toplumun kadınlar ve erkekler için uygun gördüğü rolleri, davranışları, kimlikleri ve beklentileri ifade eden, sosyal ve kültürel olarak inşa edilmiş bir kavramdır. Biyolojik cinsiyet, bireylerin genetik, kromozomal, hormonal ve anatomik özelliklerine dayanan fizyolojik farklılıklarını tanımlarken, toplumsal cinsiyet, bu biyolojik özelliklerin ötesinde, toplumun bireylere atfettiği "kadınlık" ve "erkeklik" anlamlarını kapsar. Bu ayrım, toplumsal cinsiyetin doğuştan gelen ve değişmez bir özellik olmadığını, aksine, sosyalizasyon süreçleri aracılığıyla öğrenilen ve kültürden kültüre, hatta bir zaman diliminden diğerine değişebilen dinamik bir yapı olduğunu vurgular. Bu makale, sağlanan kaynaklar doğrultusunda, toplumsal cinsiyet kavramının temelini, sosyal inşasını, feminist yaklaşımlarla olan ilişkisini, toplumsal cinsiyet rollerini, eşitsizliğin çeşitli boyutlarını ve hukuk ile medyanın bu konudaki rolünü ayrıntılı olarak inceleyecektir.

Toplumsal cinsiyet, en temel düzeyde, kadın ve erkek kimliklerinin biyolojik özelliklerin ötesinde, sosyal ve kültürel birer inşa olduğunu ileri sürer. Biyolojik cinsiyet evrensel ve sabitken, toplumsal cinsiyetin ne anlama geldiği ve nasıl yaşandığı, her toplumun kendi kültürel dinamiklerine ve tarihsel koşullarına bağlı olarak şekillenir. Biyolojik cinsiyetin sabit, toplumsal cinsiyetin ise sonradan öğrenilen ve değişebilir bir kavram olması, toplumsal cinsiyetin biyolojik bir zorunluluk değil, sosyal ve kültürel bir üretim olduğunu kanıtlar. Bu inşa süreci, bireylere, kendi biyolojik cinsiyetleri ekseninde toplumsal düzeyde beklenen davranışlar, roller ve konumlar hakkında bilgiler sunar. Dil, semboller, ritüeller ve sosyal pratikler aracılığıyla toplumsal cinsiyet sürekli olarak yeniden üretilir ve pekiştirilir.

Tarihsel olarak, kadın ve erkek bedenleri farklı şekillerde tanımlanmıştır. Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'un fallosantrik (fallus merkezli) düşünce sistemi, erkek cinsel organını norm olarak kabul ederek, kadını "hadım edilmiş, eksik erkek" olarak tanımlamıştır. Bu yaklaşım, düalist Batı düşüncesinin kadın-erkek eşitsizliğine zemin hazırlayan temel tezlerinden biri olmuştur. Yüzyıllar boyunca anatomi kitaplarında erkek bedeni "insan bedeni" olarak tasvir edilmiş, kadın bedeni ise parçalara ayrılarak "kadın hastalıkları" adı altında ayrı bir tıp dalı oluşturulmuştur. Bu durum, kadın bedeninin normalden sapma olarak algılanmasını pekiştirmiştir. Tek tanrılı dinlerin bazılarında kadın, erkeğin kaburgasından yaratılan ikincil bir varlık olarak görülmüştür. Bu bağlamda, Simone de Beauvoir'ın “kadın doğulmaz, olunur” sözü, biyolojik cinsiyetin ötesinde, kadınlık ve erkekliğin sosyal bir kimlik olduğunu ve toplum tarafından inşa edildiğini vurgular.

Feminist yaklaşımlar, toplumsal cinsiyetin sosyal inşasını ve bu inşanın neden olduğu eşitsizlikleri derinlemesine analiz eder. Feminist kuramlar, patriyarka (ataerkillik) adı verilen erkek egemen toplumsal düzenin, toplumsal cinsiyet rollerini ve bu rollerin yol açtığı hiyerarşiyi nasıl ürettiğini inceler. Feminist araştırmalar, metodolojik olarak, kadınların deneyimlerini ve perspektiflerini merkeze almayı hedefler. Feryal Saygılıgil'in derlediği çalışmada belirtildiği gibi, feminist araştırmalarda nicel yöntemler kadar nitel yöntemler de büyük önem taşır. Bu yaklaşımlar, kadınların gündelik yaşam deneyimlerini, duygularını, düşüncelerini ve mücadelelerini açığa çıkarmayı amaçlar. Örneğin, kadınların sözlü tarihleri, yaşam öyküleri ve gündelik konuşmaları, erkek egemen akademik dilde genellikle görünmez kılınan bilgileri ortaya çıkarabilir. Feminist metodoloji, araştırma nesnesini pasif bir veri kaynağı olarak görmekten kaçınarak, onunla diyalog kurmayı ve onun öznelliğine saygı duymayı önceler.

Feminist araştırmalar, kadınların ezilmesinin ve ikincil konuma itilmesinin biyolojik bir zorunluluk olmadığını, aksine, sosyal, kültürel ve ekonomik yapıların bir sonucu olduğunu gösterir. Bu araştırmalar, toplumsal cinsiyet sisteminin nasıl işlediğini ve bu sistemin nasıl dönüştürülebileceğini anlamaya çalışır.

^{Çocukluktan itibaren başlayan cinsiyetlendirilmiş oyuncak ve kıyafet seçimleri. (Yapay zeka tarafından tasarlandı)}

Toplumsal cinsiyet rolleri, toplumun belirli bir cinsiyetten beklediği ve uygun gördüğü davranışlar, tutumlar ve sorumluluklar bütünüdür. Bu roller, bireylerin yaşamlarının daha ilk yıllarından itibaren başlayan bir sosyalizasyon süreciyle öğrenilir ve içselleştirilir. Bu süreç, çocuğun içine doğduğu ve ebeveynlik yapıldığı ortamda, her yere sızmış toplumsal tutumlar ağıdır. Çocuklar için belirlenen toplumsal dünya giderek belirginleşir; elbiseler, saçın boyu ve biçimi, hitaplar, oyuncaklar, çocuğa yönelik davranışlardaki sevgi biçimi ve dozu, uygun bulunan veya bulunmayan davranışlar, düşünülen ve arzulanan meslekler gibi unsurlar bu inşa eyleminin sonraki aşamalarını oluşturur.

Çocuklar, aile, eğitim kurumları, medya ve akran grupları gibi sosyalizasyon aracıları aracılığıyla cinsiyet rollerini öğrenir. Aile içinde, kız çocukları genellikle ev işlerine, erkek çocukları ise dışarıda oynanan oyunlara yönlendirilir. Okulda, ders kitapları ve öğretmenlerin tutumları, cinsiyet stereotiplerini pekiştirebilir. Medya, reklamlardan filmlere kadar, kadınları genellikle duygusal ve pasif, erkekleri ise güçlü ve aktif rollerde temsil ederek bu stereotipleri sürekli yeniden üretir. Bu sosyalizasyon süreci, Louis Althusser, Pierre Bourdieu ve R. W. Connell gibi teorisyenlerin kuramları ışığında incelenmiştir. Althusser, toplumsal cinsiyet rollerini oluşturan ideolojiyi kurarken, Bourdieu kurulan yapı içerisinde kadının ikincilliğini meşrulaştırmış ve Connell de yapının devam etmesini sağlamıştır. Bu sayede, toplumsal cinsiyet sistemi kendini sürekli olarak devam ettirir.

Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, bireylerin sırf cinsiyetlerinden dolayı farklı muamele görmesi, fırsatların kısıtlanması veya ayrımcılığa uğraması durumudur. Bu eşitsizlik, toplumun her alanında, kamusal alandan özel alana kadar kendini gösterebilir. Meltem Demirgöz Bal'ın da belirttiği gibi, toplumsal cinsiyet eşitsizliği nedeniyle kadınlar daha az sağlıklı, daha düşük eğitimli, daha az işgücüne katılan ve daha az gelir getiren işlerde çalışan pozisyondadır. Dünya nüfusunun yarısını oluşturan kadınların ikinci sınıf insan muamelesi görmesi, düşük toplumsal statüleri, onların sağlık ve eğitim gibi hizmetlerden zamanında ve etkin bir şekilde yararlanmasını olumsuz etkilemektedir.

Toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin bazı somut örnekleri arasında, dünyada hiçbir ülkede kadınların tam anlamıyla erkeklerin yararlandıkları hak ve fırsatlardan yararlanamaması gösterilebilir. Örneğin, okula gidemeyen 77 milyon çocuğun yüzde 57’si kadındır. Banka kredilerinin sadece yüzde 5’i kırsal kesimdeki kadınlara ulaşmakta, kadınlar dünya üzerindeki toprakların sadece yüzde 5’ine sahip olmaktadır. Kadınların parlamentoda temsil oranı ortalaması yüzde 17 civarındadır. Türkiye'deki üniversitelerden bir örnek verilecek olursa, 2012-2013 eğitim öğretim yılında 166 üniversitede kadın rektör sayısı 12 olup, bu oran yüzde 7'ye karşılık gelmektedir. Oysaki aynı akademik yıldaki kadın profesör sayısı, toplam profesör sayısının yüzde 28'idir. Bu durum, potansiyel kadın rektör sayısının ve yüzdesinin fiili durumun çok altında kaldığını göstermektedir. Bu veriler, toplumsal cinsiyetin sadece bireysel algıları değil, aynı zamanda toplumsal yapıları ve kurumları da derinden etkilediğini ortaya koyar.

Hukuk ve medya gibi alanlar, toplumsal cinsiyetin oluşumunda ve pekiştirilmesinde önemli rol oynar. Hukuk, hem toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini meşrulaştıran hem de bu eşitsizliklere karşı mücadele eden bir araç olabilir. Türkiye'de modernleşme süreci, kadın hakları konusunda ilerlemeler sağlamıştır. 1926'da yürürlüğe giren Medeni Kanun, Türk kadınının özgürleşmesinde önemli bir rol oynamış, ancak bu ve benzeri düzenlemeler, Osmanlı ataerkilliğini ortadan kaldırarak yerine yeni bir ataerkil düzenin geldiği eleştirileri de yapılmıştır. AB uyum süreci kapsamında Yeni Medeni Kanun ile, kadının evlenmeden önceki soyadını kullanabilmesi, eşlerin konutlarını birlikte seçmesi ve kadının çalışmak için eşinden izin alma zorunluluğunun ortadan kalkması gibi olumlu düzenlemeler yapılmıştır. Ayrıca, Birleşmiş Milletler bünyesinde hazırlanan CEDAW Sözleşmesi (Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi), kadın haklarının anayasası olarak kabul edilmektedir ve Türkiye de bu sözleşmeyi 1984'te imzalamıştır. CEDAW, sadece yasa önündeki eşitliği değil, hem özel hem de kamusal alandaki ayrımcılıkları da inceleyerek devletlerin sorumluluklarını denetlemektedir.

Medya ise, toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden üretiminde ve stereotiplerin pekiştirilmesinde güçlü bir araçtır. Görsel medya (televizyon ve reklamlar), kadın bedenini cinsel bir objeye dönüştürerek edilgen bir konuma getirir ve bir tüketim aracı olarak kullanır. Reklamlar sadece bir ürünün reklamını yapmakla kalmaz, aynı zamanda topluma belirli imajlar sunarak kitlelerin toplumsal cinsiyet algılarını da şekillendirir.