Timpani

Rumen timpanisi, ruminantlarda işkembede (rumen) fermantasyon sonucu şekillenen gazların birikmesi ve bu gazların geğirme (ruktus) yoluyla dışarı atılamaması neticesinde abdominal bölgenin aşırı genişlemesiyle karakterize bir sindirim sistemi hastalığıdır. Sağlıklı bir ruminantta rumen içeriği; ventralde sıvı, merkezde katı gıda ve dorsalde gaz tabakası olmak üzere üç katmandan oluşur. Fizyolojik süreçte oluşan gazlar dorsal gaz kesesinde toplanarak kardiya bölgesindeki reseptörlerin uyarılmasıyla tahliye edilir; ancak bu mekanizmanın engellendiği durumlarda artan intraabdominal basınç diyaframa, akciğerlere ve büyük venlere (V. cava caudalis) baskı yaparak solunum ve dolaşım yetmezliğine neden olur. ^【1】

Primer timpani (köpüklü timpani), rasyona bağlı faktörlerle şekillenir. Özellikle çiçeklenme öncesi dönemdeki yonca ve üçgül gibi baklagiller, kolay sindirilebilir protein ve karbonhidrat bakımından zengin, kaba lif ve selüloz bakımından fakirdir.^【2】Bu bitkilerin yapısındaki saponinler, sitoplazma proteinleri ve pektin gibi maddeler rumen içeriğinin yüzey gerilimini düşürerek stabil bir köpük tabakası oluşturur. Ayrıca, rasyonda konsantre yem oranının %50’yi aşması ve yem partiküllerinin çok ince öğütülmesi, Streptococcus bovis gibi bakterilerin aşırı üremesine ve viskoziteyi artıran dekstran (muhat) salgılanmasına yol açar. ^【3】Pediatrik vakalarda, 8 haftalıktan büyük buzağılar ile 3 haftalıktan büyük kuzularda 6 mm’den küçük partiküllü yem tüketimi risk faktörüdür.^【4】
Sekunder timpani, ruktusun mekanik veya fonksiyonel olarak engellenmesiyle oluşur. Özofagusun patates, pancar, elma gibi bütün haldeki yumru bitkilerle veya naylon, paçavra gibi yabancı maddelerle tıkanması mekanik nedenlerdendir. Fonksiyonel olarak ise vagus lezyonları, doğum felci, tetani, hipokalsemi ve çeşitli zehirlenmeler (üre, nitrat, organik fosforlu bileşikler) rumen motorik hareketlerini durdurarak gazın birikmesine yol açar.^【5】

Yetişkin bir sığırda fermantasyon sırasında saatte ortalama 25-30 litre gaz (çoğunluğu CO_2 ve CH_4) üretilir. Primer timpanide, bu gazlar serbest halde dorsal kesede toplanamaz; aksine tüm rumen içeriğine dağılmış stabil köpük balonları içinde hapsolur. Köpüğün stabilitesi düşük rumen pH’sında (5.2-6.0) artış gösterir. Rumen içi basıncın yükselmesi salya salgısını baskılayarak, tükürüğün köpük söndürücü etkisinin (musin ve bikarbonat) ortadan kalkmasına neden olur. Genişleyen ön midelerin diyaframa yaptığı baskı sonucu kanda CO_2 parsiyel basıncı yükselir ve asfeksi şekillenir. Ayrıca, rumen içeriğinde oluşan hidrojen sülfür ve histamin gibi toksik aminlerin kana geçmesi otoentoksikasyonu tetikleyerek ölümü hızlandırır. ^【6】

Akut vakalarda ilk belirti sol açlık çukurluğunun belirgin şekilde dışa doğru bombeleşmesidir. Sığırlarda sol taraflı olan bu şişkinlik, koyunlarda çift taraflı gözlenir. Hayvanlarda iştah kaybı, geviş getirmenin durması, diş gıcırdatma, huzursuzluk ve sancı belirtileri (karnına bakma, eşinme) görülür. Solunum kotsal tipte, yüzeysel ve hızlıdır; dispnö (solunum güçlüğü) gelişen hayvanlarda baş ileri uzatılmış, dil dışarı çıkmış ve mukozalar siyanotiktir. Kalp frekansı yükselirken nabız zayıf ve düzensiz bir hal alır. Rumen hareketleri başlangıçta zayıf bir artış gösterse de kısa sürede tamamen durur. Ağır vakalarda hayvan yere düşer, asfiktik kramplar ve dolaşım kollapsı neticesinde ölüm meydana gelir. ^【7】

Tanı süreci klinik bulgular ve sondalama yöntemiyle yürütülür. Primer timpanide sondadan gaz çıkışı olmaz veya köpük nedeniyle sonda tıkanır; sekunder timpanide ise gaz tahliyesiyle birlikte sol açlık çukurluğu hızla çöker. Ayırıcı tanıda abomazum deplasmanı (metalik çınlama sesi ve pH 1.5-2.5 ile karakterize), akut rumen asidozu, RPT, bağırsak tıkanması ve terminal döneminde timpani görülen şarbon ile yanıkara gibi hastalıklar dışlanmalıdır. ^【8】

Tedavide öncelik gazın tahliyesi ve köpüğün söndürülmesidir. Hafif vakalarda hayvanın ön ayaklarını yüksek bir zemine yerleştirerek diyaframa üzerindeki basıncı azaltmak, ağza gem takarak salya üretimini uyarmak ve rumene dıştan masaj yapmak önerilir. Köpük giderici olarak polimerize silikon preparatları (dimetilpolisiloksan), poloksalen veya bitkisel yağlar (zeytinyağı, bezir yağı) doğrudan rumene verilmelidir. Acil durumlarda trokar uygulaması veya rumenotomi yapılarak gazın boşaltılması hayati önem taşır; ancak trokarla gaz tahliyesi sırasında relatif hipovolemik şok riskine karşı dikkatli olunmalıdır.^【9】

Profilakside temel ilke rasyonun dengelenmesidir. Hayvanlar çiğli, kırağılı veya yağmur sonrası ıslak meralara çıkarılmamalı; baklagiller biçildikten sonra en az bir gün soldurularak tüketime sunulmalıdır. Rasyondaki ham selüloz oranı en az %12-18 aralığında tutulmalı ve konsantre yem öncesinde kuru kaba yem verilmelidir. Mera sığırlarında monensin ve lasalosid gibi iyonofor antibiyotiklerin kullanımı rumen pH'sını düzenleyerek köpük stabilitesini azaltmada etkilidir. ^【10】