Teşebbüs

Teşebbüs, Türk Ceza Kanunu'nda (TCK m. 35) düzenlenen ve failin işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaması durumunu ifade eden bir ceza hukuku kurumudur. Fail, suçun icra hareketlerine başlamış ancak kendi iradesi dışındaki engeller sebebiyle neticeyi meydana getirememiştir. Bu durumda suç tamamlanmamış olsa da, failin hukuka aykırı fiili gerçekleştirme kastı ve bu yöndeki somut adımları cezalandırılmaktadır.

Teşebbüs aşamasında kalan suçlarda, tamamlanmış suça kıyasla ortaya çıkan zarar veya tehlike daha az olduğu için faile verilecek cezada indirim yapılır. Türk Ceza Kanunu'nun 5237 sayılı metnine göre teşebbüs, kasten işlenen suçlar için geçerlidir; taksirli suçlarda teşebbüs mümkün değildir. Suça teşebbüs, bir suçun özel bir işleniş biçimi olarak değil, failin kastettiği asıl suçun genişletilmiş ve tamamlanamamış bir formu olarak değerlendirilir.

Ceza hukukunda iter criminis (suç yolu) olarak adlandırılan süreçte eylem; düşünce, hazırlık, icra ve tamamlanma aşamalarından oluşur. Teşebbüs, eylemin dış dünyaya yansıdığı icra aşamasında kalan ve hedeflenen neticeye ulaşamayan durumları kapsar.

^{Teşebbüs-Yapay Zeka Tarafından Oluşturulmuştur.}

Bir eylemin teşebbüs aşamasında kalmış sayılabilmesi için doktrinde ve yargı kararlarında kabul edilen belirli şartların bir arada bulunması gerekir.

Teşebbüs hükümlerinin uygulanabilmesi için failin belirli bir suçu işleme kastıyla hareket etmesi zorunludur. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Teşebbüste failin, fiili tamamlamaya yönelik kesin bir iradesi bulunmalıdır; suç işleme kastı olmadan teşebbüsten söz edilemez.

Hazırlık hareketleri ile icra hareketleri arasındaki ayrım, teşebbüs kurumunun en temel sınırını çizer. Ceza hukukunda kural olarak fiilin yalnızca hazırlık aşamasında kalması cezalandırılmaz. TCK m. 35 gereğince teşebbüsün varlığı için failin, kastettiği suçu işlemeye yönelik "doğrudan doğruya icraya" başlamış olması gerekir. İcra hareketlerinin başlangıcı, failin suç tipinde yer alan hareketi veya bu hareketle organik ve sıkı bağlantı içinde olan eylemleri fiilen gerçekleştirmesidir.

Failin suç işlemek amacıyla kullandığı araç veya yöntemlerin, hedeflenen neticeyi meydana getirmeye objektif olarak elverişli olması şarttır. Kullanılan vasıtanın niteliği gereği suçun işlenmesi kesinlikle imkânsızsa (örneğin, öldürmek amacıyla ateşli silah yerine oyuncak bir silah kullanılması veya zehir yerine zararsız bir madde verilmesi), "işlenemez suç" söz konusu olur ve eylem teşebbüs kapsamında değerlendirilemez.

Teşebbüsün varlığından söz edilebilmesi için, suçun icra hareketlerinin failin kendi iradesi dışında gerçekleşen dış ve objektif engeller sebebiyle tamamlanamamış olması gerekir. Mağdurun direnmesi, kolluk kuvvetlerinin veya üçüncü kişilerin müdahalesi, silahın tutukluk yapması veya hedefin isabetsizliği gibi durumlar, failin elinde olmayan nedenlere örnektir.

Suçun temel şekli ile nitelikli halleri arasındaki ilişki, teşebbüs durumunda cezanın belirlenmesinde kritik bir rol oynar. Suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hallerine de teşebbüs edilmesi mümkündür. Fail, suçun cezayı ağırlaştıran nitelikli bir halini (örneğin tasarlayarak veya bir kamu görevlisine karşı işleme) gerçekleştirmek amacıyla hareket etmiş ancak bunu elinde olmayan sebeplerle tamamlayamamışsa, teşebbüs indirimi bu nitelikli halin öngörülen cezası üzerinden yapılır. Suçun nitelikli hallerine teşebbüste manevi unsurun (kastın) belirlenmesi, failin eyleme başlarken hangi spesifik neticeyi hedeflediğinin tam olarak tespitine bağlıdır.

Fail, icra hareketlerine başladıktan sonra dışarıdan hiçbir engel olmaksızın, tamamen kendi hür iradesiyle eylemi tamamlamaktan veya neticenin gerçekleşmesini önlemekten vazgeçerse TCK m. 36 uyarınca "gönüllü vazgeçme" hükümleri uygulanır. Gönüllü vazgeçme durumunda faile eylemin teşebbüs aşamasında kalmasından dolayı ceza verilmez; ancak o ana kadar yaptığı hareketler tek başına ayrı bir suç oluşturuyorsa sadece o suçtan sorumlu tutulur. Bu durum, "elde olmayan nedenlerle tamamlanamaması" şartının gerçekleşmediği, aksine failin kendi iradi kararıyla suç yolundan döndüğü halleri kapsar.