Tarixşünaslıqda İkincili Mənbələr

İkincili mənbələr, birincili mənbələrdən əldə edilən məlumatları şərh etmək, təhlil etmək və kontekstləşdirmək üçün hazırlanmış akademik əsərlərdir. Bu mənbələr yalnız tarixi hadisələri xronoloji ardıcıllıqla sıralamaq üçün deyil, həm də onların altında yatan dinamikaları, sosial quruluşları və tarixi prosesləri izah etmək üçün istifadə olunur. Tarix elmi keçmişə mənalar vermək üçün müxtəlif mənbələrə əsaslanır və tarixçilərin istifadə etdiyi metodologiyaları formalaşdırır.

Tarixi yazı yalnız keçmişin qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır, həm də tarixi hadisələri anlama və şərh etmə prosesidir. Tarixçilər tarixi narrativlər qurmaq üçün birincili mənbələri təhlil edirlər və bu prosesdə ikincili mənbələr əvəzolunmaz rol oynayır. Birincili mənbələrdən əldə edilən məlumatları təhlil etmədən, şərh etmədən və kontekstdə yerləşdirmədən tarix sadəcə hadisələrin xronoloji ardıcıllığından ibarət olardı. Tarixi hadisələrin mənasını daha dərindən anlamaq üçün ikincili mənbələrin təqdim etdiyi tənqidi baxışlar vacibdir.

İkincili mənbələr təkcə keçmişi sənədləşdirmir, həm də tarixi hadisələrin necə şərh edildiyini və bu şərhlərin dəyişən tarixşünaslıq yanaşmalarına necə təsir etdiyini göstərir. Tarix obyektiv bir elm olmağa iddialı olsa da, tarixçilərin təhlil və şərh prosesi zamanı subyektiv elementlərin də rol oynadığı aydındır. Tarixşünaslıq sadəcə hadisələri sıralamaqdan ibarət deyil, həm də tarixi prosesləri başa düşmək və gələcək üçün nəticələr çıxarmaqdır.

R.G. Collingwood hesab edir ki, tarix yazmaq yalnız keçmişi qeydə almaq deyil, həm də tarixçilərin keçmişə dair suallar verərək aktiv şəkildə mənalar yaratmasıdır. Onun fikrincə, tarixçi yalnız sənədləri araşdıran deyil, həm də keçmişi şərh edən bir düşüncə adamıdır. Bu baxımdan, tarixi hadisələrin kontekstləşdirilməsi zəruridir və tarixçilərin verdiyi şərhlər göstərir ki, tarix yalnız faktların yığını deyil, həm də yaşayan bir narrativdir.

Eyni şəkildə, Marc Bloch iddia edir ki, tarixçilər sadəcə keçmiş hadisələri təsvir etmir, həm də insan fəaliyyətlərini təhlil edirlər. Onun fikrincə, tarix yalnız keçmişin təsviri deyil, insan cəmiyyətlərini anlamağa yönəlmiş elmi bir fəaliyyətdir. Tarixçinin Peşəsi adlı əsərində Bloch vurğulayır ki, tarixçilərin birincili mənbələrlə necə işləməsi tarix şərhlərinin istiqamətini müəyyənləşdirir.

İkincili mənbələr, birincili mənbələrdən əldə edilən məlumatları təhlil edərkən müəyyən metodoloji çərçivələr yaradır. Peter Burke, Tarix Yazımında Yeni Perspektivlər adlı əsərində tarixşünaslıqda müxtəlif metodoloji yanaşmaları araşdırır və tarixçilərin nəzəri modellərinin keçmişin şərh edilməsinə necə təsir etdiyini təhlil edir. Onun fikrincə, tarixşünaslıq daim inkişaf edən bir sahədir və tarixçilər keçmişi anlamaq üçün yeni nəzəri alətlər inkişaf etdirməlidirlər.

Tarixçilər yalnız sənədləri toplamaqla kifayətlənmirlər; onlar həm də onları təhlil etmək, təsnif etmək və şərh etmək proseslərində iştirak etməlidirlər. Bu proses tarixşünaslıqda ikincili mənbələrin fundamental rolunu vurğulayır. Tarix yazımının metodologiyası tarixçilərin keçmişi necə başa düşdüklərini və müasir tarixşünaslığı necə qurduqlarını müəyyənləşdirir.

İkincili mənbələr yalnız tarixi hadisələri təsvir etmir, həm də bu hadisələrin tarixi kontekstini müəyyən edir. Paul Ricoeur, Zaman və Narrativ adlı əsərində tarixi narrativin qurulma prosesini ətraflı izah edərək, tarixşünaslığın yalnız hadisələri sıralamaq deyil, həm də tarixçilərin keçmişi müəyyən narrativ strukturlar vasitəsilə necə formalaşdırdığını izah etdiyini bildirir. Onun fikrincə, tarixi narrativlər yalnız hadisələrin qeydi deyil, həm də müəyyən dünya görüşü və metodoloji çərçivə daxilində qurulmuş məna sistemləridir.

Bu kontekstdə John Tosh, Tarixin Axtarışı adlı kitabında müasir tarixşünaslığın tənqidi yanaşmasını araşdıraraq, tarixi narrativlərin necə qurulduğunu və tarixçilərin hansı metodoloji vasitələrdən istifadə etdiklərini təhlil edir. Tosh vurğulayır ki, tarix yazımı subyektiv bir prosesdir və tarixçilərin müxtəlif baxış bucaqları vardır. Tarixi narrativlər müəyyən bir tarix fəlsəfəsi çərçivəsində qurulur və tarixçilərin bu prosesi necə idarə etdiyini anlamaq üçün tənqidi yanaşma tələb olunur.

İkincili mənbələr, həmçinin, tarixçilərin keçmişi şərh edərkən istifadə etdikləri nəzəri çərçivələri də əhatə edir. Georg Iggers, XX Əsrdə Tarixşünaslıq adlı əsərində tarixşünaslığın elmi obyektivlikdən postmodern tarixi yazıya doğru təkamülünü araşdıraraq, tarixşünaslıq nəzəriyyəsinin və metodologiyasının zamanla necə dəyişdiyini nümayiş etdirir. Iggers vurğulayır ki, tarixçilərin istifadə etdiyi nəzəri modellər inkişaf edir və tarix yazımı yalnız sənədlərin toplanması ilə məhdudlaşmır.

Eyni şəkildə, Michel Foucault, Sözlər və Şeylər adlı əsərində tarix yazımında bilik və hakimiyyət arasındakı əlaqəni araşdıraraq, tarixçilərin bilik istehsalında necə müəyyən ideoloji çərçivələrdə fəaliyyət göstərdiklərini təhlil edir. Foucault-nun əsəri, tarix yazımında tənqidi yanaşmanın zəruriliyini vurğulayır və tarixçilərin keçmişi müəyyən diskursiv strukturlar daxilində necə yenidən qurduqlarını göstərir. Bu baxımdan, tarix yazımı təkcə hadisələri izah etmək deyil, həm də tarixçilərin bilik istehsalı prosesinə necə təsir etdiyini nümayiş etdirməkdir.

1. Akademik Kitablar: Müəyyən mövzular üzrə tarixçilərin apardığı geniş təhlillər.

2. Elmi Məqalələr və Araşdırmalar: Birincili mənbələri təhlil edən və akademik jurnallarda dərc edilən araşdırmalar.

3. Dissertasiyalar və Tezislər: Universitetlərdə tamamlanmış magistr və doktorluq işləri.

4. Tarixi İcmallar: Əvvəlki tədqiqatları tənqidi baxışla araşdıran əsərlər.

5. Bioqrafiyalar: Tarixi şəxsiyyətlərin həyatlarını təsvir və təhlil edən tədqiqatlar.

6. Ensiklopediyalar və Arayış Kitabları: Müəyyən tarixi mövzular üzrə ümumi məlumat verən mənbələr, bəzən üçüncül mənbələr hesab edilə bilər.