Tarihsel Perspektifte Risk Kavramı ve Askeri Risk Yönetimi

Eski çağlarda yaşayan insanlar ve liderler, riski şanstan kaynaklanan ve insanın kontrol edemediği unsurların sebep olduğu bir kavram olarak algılamışlardır. Yüzyıllar önce risk, insan kontrolü dışındaki şansın engellenemez oluşumu olarak kabul edilmiştir.

İlerleyen dönemlerde uygarlığın, bilim ve teknolojinin gelişmesi ile karar vericiler; en doğru kararları verebilmek, zarar ve kayba uğramamak için riski tanımlamaya ve riskin seviyesini ölçmeye başlamışlardır. İnsanların bilgi ve görgüsü geliştikçe deneme yanılma yoluyla riski tanımlamak ve ölçmek için değişik yollar geliştirmişlerdir.

Tarihsel süreçte riske dair farklı bakış açılarına rastlanılmasına rağmen, kavramın kullanılışında önemli ortak noktalar dikkat çekmektedir.

Riskin, “İnsanların sahip oldukları değerlerin, insan faaliyetleri veya olayların sonuçları nedeniyle zarar görmesi olasılığı” şeklinde yaygın bir tanımı mevcuttur. Yine başka bir tanıma göre, diğer bir ifadeyle, belirli bir zaman aralığında, belirli bir hedefe ulaşamama ve dolayısıyla zarara uğrama olasılığı olarak tanımlanan riskin en belirgin özellikleri; “tam ve net olarak bilinememesi, zamanla değişkenlik göstermesi, olumsuz sonuçlar doğurma olasılığına sahip olması ve yönetilebilir olması” seklinde sıralanabilmektedir. Bu açıdan bir organizasyon için çeşitli risklerin mevcut olabileceği ve bunların küresel, çevresel, sosyal, kültürel, finansal, uzun ve kısa vadeli, paydaşlardan kaynaklı ya da teknik olarak sınıflandırılabileceği ileri sürülmektedir.

Bütün insan faaliyetleri risk unsuru taşımaktadır. Bununla birlikte, askeri operasyon ve faaliyetler diğer alanlara göre daha büyük riskler içerir. Riskler, potansiyel fırsatlarla mantıklı hale geldiğinde veya birlik, muhtemel sonuçlara katlanabilecekse kabul edilmelidir. Türk Dil Kurumu (TDK) tarafından yayımlanan Türkçe Sözlükte, Risk; “Zarara uğrama tehlikesi, riziko” olarak tanımlanmıştır. TDK Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü (2006)ne göre Risk; "İktisadi karar birimlerinin verecekleri kararlar sonucunda ortaya çıkacak getiriyi olumsuz etkileyebilecek olayların gerçekleşme olasılığı", diğer bir deyişle olayların gerçekleşme olasılığının bilindiği durum olarak tanımlanmıştır.

Risk kelimesinin etimolojik olarak; Latince “Riscum” veya Arapça “Rızık” kelimelerinden türediği ileri sürülmüştür. Buna karşın Fransızca’da Risk kavramı daha çok olumlu bir anlam taşır ve kayıptan ziyade fırsata yakın olmayı ifade eder. İngilizcede ise bu kavram daha negatif bir anlama sahiptir. Askeri risk, bir faaliyet veya olayın olasılık ve etkileri veya potansiyel maddi olumlu ya da olumsuz sonuçları olarak tanımlanmaktadır. AAP-6 NATO Glossary of Terms and Definitions (2020) sözlüğünde risk; belirsizliklerin ve potansiyel olayların hedeflere ulaşılmasını ne ölçüde etkileyebileceği, Risk Yönetimi ise; operasyonel faktörlerden kaynaklanan riskin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrol edilmesi ve risk maliyeti ile görev faydaları arasında denge kuran bilinçli kararlar alınması süreci olarak tanımlanmıştır. Risk diğer bir çok kaynakta ise genel olarak tehlike veya kayba, zarara uğrama olasılığı olarak tanımlanmıştır.

Tehlikeler, olasılık ve şiddet terimleri içinde karakterize edilmesine rağmen, risk, belirsizliğin bir ölçüsü olarak görülebilmektedir. Subjektif yaklaşımlar ve riskin objektif ölçümleri üzerinde daha çok karışıklık oluşmaktadır. Risk her zaman olumsuz sonuçları olan bir kavram değildir. Risk bazen Şekil-1’de belirtildiği üzere kazanca da dönüşebilir. Yaşamın her alanında ve her faaliyette mutlaka bir risk olduğu personel tarafından devamlı göz önünde bulundurulmalıdır. Risk hem fırsatları, hem de tehditleri içerir.14 Fırsatlardan el de edilen kazanç, tehditlerden oluşan maliyetlerden fazla olmadığı sürece risk kabul edilmemelidir.

Risk ve belirsizlik arasında yakın bir ilişki vardır. Riskin var olduğu her yerde belirsizlikten de söz etmek mümkündür. Risk ve belirsizlik birbiri ile ilintili ancak farklı iki kavramdır.

Herhangi bir kararın muhtemel sonuçları ve bu sonuçlara ait ihtimalleri hesaplanabiliyorsa, burada riskten söz etmek mümkündür. Risk kavramını daha iyi anlayabilmek için “belirsizlik” kavramının anlaşılması gerekir. Belirsizlik; etki veya faaliyetlerin birden fazla çıktısının olması ve bu sonuç veya çıktıların olasılığının veya olma ihtimalinin bilinememesi durumudur.15 Risk ise; bu etki veya faaliyetlerin birden fazla çıktısının olması ve bu sonuç veya çıktıların olasılığının veya şiddetinin bilindiği durumlar için söz konusudur.

^{Belirsizlik-Risk Kavramlarının Karşılaştırılması Tablosu}

Bu açıdan bakıldığında riskin iki yönü mevcuttur. Birincisi riskin meydana gelme olasılığı, ikincisi ise sistem üzerinde oluşturduğu etkinin büyüklüğüdür. Genel manada riski, etki ve olasılığın bir fonksiyonu olarak tanımlayabiliriz.

Risk, toplam ve kalan (artık) risk olarak iki kategoride sınıflandırılmaktadır. Ayrıca literatürde subjektif ve objektif risk tanımları da mevcuttur.

Belirlenmiş ve tanımlanmış risklerdir. Başka bir ifadeyle, çeşitli analiz yöntemleri ile tespit edilen risktir. Saptanmış riskin, kabul edilebilir ve kabul edilemez risk olarak sınıflandırılan iki türü vardır. Bu kapsamda;

Saptanmış riskin, ilave kontrollere gerek olmaksızın var olmasına izin verilen kısmıdır.

Göz ardı edilemeyen risktir. Bu riskler, mutlak suretle ortadan kaldırılır veya kontrol edilir.

Henüz tespit edilememiş risktir. Gerçek ve önemli olmasına rağmen bilinebilir ve ölçülebilir değildir.

Tehlikeler için belirlenen tedbirlerin uygulanmasından sonra varlığını devam ettiren risktir. Risk yönetimi çalışmalarının ve faaliyetlerinin uygulaması tamamlandıktan sonra kalan risktir. Başka bir ifadeyle, kalan (artık) risk, kabul edilebilir risk ile saptanmamış riskin toplamıdır.

Risk çeşitlerini gösteren diyagram aşağıda sunulmuştur. Risk yönetimi faaliyetlerinde üzerinde özellikle durulması gereken risk çeşidi, “saptanmış risk” olmalıdır. risk Risk azaltma tedbirlerinin ve risk yönetiminin asıl gayreti Saptanmış kabul edilemez risklerin azaltılması üzerinedir.

^{Risk Çeşitleri}

Literatürde riski çeşitli bakış açılarıyla farklı türlere ayıran ve sınıflandıran kaynaklar mevcuttur. Bu kapsamda, “Askerî Risk Değerlendirme” adlı eserinde Johnson riski, objektif risk ve sübjektif risk olarak incelemiştir Johnson’a göre sübjektif risk; lider veya bireylerin tehlike algısından kaynaklanan geçmiş tecrübeler, medya veya çevresel faktörlerin etki veya baskısından doğan bir risk algısıdır. Objektif risk ise; mühendislik bakış açısı ve metodolojisine, bilimsel, analitik verilere ve araçlara dayanarak tespit edilen risktir. Bu risk, laboratuvar çalışmalarını, sayısal olasılık hesaplarını ve istatistiksel verileri içermektedir.