Sur(İlçe)

Diyarbakır’ın kalbi ve tarihsel çekirdeği olarak kabul edilen Sur ilçesi, adını kenti bir kalkan balığı formunda kuşatan dünyaca ünlü kale duvarlarından almaktadır. Mezopotamya ile Anadolu arasındaki geçiş güzergâhında, Dicle Nehri’ne hâkim bir plato üzerinde kurulu olan bölge, yaklaşık 9000 yıllık kesintisiz bir yerleşim tarihine sahiptir. Bu derin tarihsel kökenleri nedeniyle ilçe, sadece Diyarbakır’ın değil, bölgenin ve dünyanın en önemli kültürel miras alanlarından biri olarak kabul edilir. 2008 yılında yürürlüğe giren 5747 sayılı Kanun ile müstakil bir idari birim statüsü kazanan Sur, günümüzde Diyarbakır’ın en eski yerleşim alanlarını kapsayan merkez ilçesi konumundadır.

Sur ilçesinin yerleşim tarihi, arkeolojik verilere göre MÖ 7500’lü yıllara kadar dayanan Amida Höyük (İçkale) çevresinde şekillenmiştir. Bölge, stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca çok sayıda medeniyetin hâkimiyet kurmak istediği bir merkez olmuştur. Hurriler, Mitanniler, Hititler ve Asurlular gibi erken dönem Anadolu ve Mezopotamya medeniyetlerinin ardından bölge; Medler, Persler ve Romalıların egemenliğine girmiştir. Kentin savunma mimarisinin temelini oluşturan surlar, MS 349 yılında Roma İmparatoru II. Constantius tarafından genişletilerek bugünkü ana hattına kavuşturulmuştur.

639 yılında İslam orduları tarafından fethedilen Sur, bu tarihten itibaren Müslüman devletlerin idaresinde kültürel ve mimari açıdan altın çağını yaşamıştır. Selçuklular, Artuklular, Akkoyunlular ve Safevilerin ardından 1515 yılında Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılan ilçe, Osmanlı döneminde eyalet merkezi olarak idari önemini korumuştur. Cumhuriyet döneminde de kentin idari ve kültürel merkezi olma özelliğini sürdürmüş, 2008 yılındaki yasal düzenlemeyle bugünkü idari sınırlarına kavuşmuştur.

Sur ilçesi, Dicle Nehri’nin batı kıyısında, nehir seviyesinden yaklaşık 100 metre yükseklikteki bazalt bir plato üzerine kurulmuştur. İlçenin denizden ortalama yüksekliği 660 metredir. Toplam yüzölçümü 1.227 kilometrekare olan ilçe, batısında Bağlar, kuzeyinde Yenişehir, güney ve doğusunda ise Dicle Nehri ile komşudur. Bölgede tipik bir karasal iklim görülmekte; yazlar oldukça sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk ve yağışlı geçmektedir.

İlçenin idari yapısı 100 mahalleden oluşmaktadır. 2023 yılı resmi verilerine göre Sur ilçesinin toplam nüfusu 98.195 kişidir. Bu nüfusun cinsiyet dağılımı incelendiğinde, 49.880 erkek ve 48.315 kadın sakinin bulunduğu görülmektedir^【1】. Tarihi dokusu nedeniyle kentin en yoğun tescilli yapı stoğuna sahip olan ilçe, aynı zamanda Diyarbakır’ın toplumsal hafızasının ve geleneksel yaşam biçiminin sürdürüldüğü temel yerleşim yeridir.

İlçe, "açık hava müzesi" niteliğini taşımasını sağlayan çok sayıda anıtsal yapıya ev sahipliği yapmaktadır.

UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer alan surlar, dünyanın en eski ve en sağlam kale yapılarından biri olarak kabul edilir. Yaklaşık 5800 metre uzunluğunda olan bu yapılar, İç Kale ve Dış Kale olmak üzere iki ana kısımdan oluşur. Surlar üzerinde, her biri farklı medeniyetlere ait figürler, kabartmalar ve kitabeler barındıran 101 adet burç yer almaktadır. Kenti dış dünyaya bağlayan Dağ Kapı, Urfa Kapı, Mardin Kapı ve Yeni Kapı, surların en önemli giriş noktalarıdır.

^{Diyarbakır Surları(}Sur Kaymakamlığı⁾

İslam dünyasında beşinci "Harem-i Şerif" olarak onurlandırılan Ulu Cami, 639 yılında kentin fethiyle birlikte Martoma Kilisesi’nin camiye çevrilmesiyle oluşmuştur. Mimarisinde çok sayıda farklı döneme ait sütun ve süsleme barındıran yapı, Anadolu’nun en eski camilerinden biri olma özelliğini taşır. Caminin avlusunda bulunan ve El-Cezeri tarafından yapıldığı kabul edilen güneş saati, bölgenin bilimsel geçmişinin bir simgesidir.

^{Diyarbakır Ulu Cami(}Sur Kaymakamlığı⁾

İlçede inanç turizmi açısından kritik öneme sahip olan Hz. Süleyman Camii, içinde barındırdığı 27 Sahabe Makberesi ile öne çıkar. Mühendislik ve estetik açısından dikkat çeken Dört Ayaklı Minare (Şeyh Mutahhar Camii), Nebi Camii ve Safa Camii diğer önemli İslami yapılardır. Ayrıca Meryem Ana Kilisesi, Saint George Kilisesi ve restorasyonlarla ayağa kaldırılan Surp Giragos Ermeni Kilisesi, ilçenin çok kültürlü dini mirasını yansıtmaktadır. Hasan Paşa Hanı, Sülüklü Han ve Deliller Hanı ise kentin ticari geçmişinin anıtsal temsilcileridir.

Sur ilçesi, Diyarbakır mutfağının tüm özgün lezzetlerini barındıran bir gastronomi merkezidir. Hayvancılığın etkisiyle şekillenen mutfakta kuzu eti, kuyruk yağı ve yöresel baharatlar temel bileşenlerdir. Meftune, ciğer kebabı, içli köfte, Diyarbakır çöreği, kaburga dolması ve çeşitli yerel otlarla hazırlanan yemekler bölgenin yemek kültürünü oluşturur.

Turizm sektörü, ilçenin en önemli ekonomik ve sosyal faaliyet alanlarından biridir. Restorasyon çalışmalarıyla turizme kazandırılan tarihi Diyarbakır evleri, butik oteller, kafeler ve el sanatları atölyeleri Sur’un cazibe merkezi olmasını sağlamıştır. Geleneksel kuyumculuk, bakırcılık ve dokumacılık gibi zanaatlar, tarihi çarşılarda halen sürdürülmektedir.