Supermarine Spitfire (AZ)

Supermarine Spitfire, II Dünya Müharibəsi dövründə İngiltərə Kral Hərbi Hava Qüvvələri (RAF) üçün istehsal edilən və müharibənin gedişatını dəyişən qırıcı təyyarələrdən biridir. Reginald J. Mitchell tərəfindən layihələndirilən bu təyyarə, ilk uçuşunu 5 mart 1936-cı ildə həyata keçirmiş və 1938-ci ildə xidmətə başlamışdır.

Spitfire, xüsusilə aerodinamik dizaynı, manevr qabiliyyəti və sürət xüsusiyyətləri ilə məşhurdur. Dairəvi qanad quruluşu aşağı sürtünmə əmsalı təmin edərək uçuş performansını artırmışdır. Rolls-Royce Merlin mühərriki ilə təchiz edilmiş Spitfire, həm yüksək yüksəkliklərdə təsirli şəkildə xidmət göstərə bilmiş, həm də düşmən təyyarələrinə qarşı üstünlük təmin etmişdir.

Bu təyyarə, xüsusilə 1940-cı ildə baş verən İngiltərə Döyüşündə oynadığı kritik rolu ilə tanınır. Alman Luftwaffe-yə qarşı təsirli bir müdafiə xətti təşkil edən Spitfire, RAF-ın qələbəsinə töhfə vermişdir. Müxtəlif modelləri istehsal edilmiş və fərqli vəzifələrdə istifadə olunmaq üçün inkişaf etdirilmişdir. Müharibə sonrası dövrdə də bir çox ölkənin hava qüvvələrində xidmət göstərmişdir.

Supermarine Spitfire, II Dünya Müharibəsinin ən ikonik döyüş təyyarələrindən biri kimi tanınır. Layihəsi 1930-cu illərin əvvəllərində İngiltərə Hava Nazirliyinin F7/30 spesifikasiyası ilə müasir bir qırıcı təyyarə tələbi ilə başlamışdır. Bu spesifikasiya, saatda 250 mil sürətə çata bilən və Gloster Gauntlet iki qanadlı təyyarəsinin yerini alacaq bir təyyarə nəzərdə tuturdu. Supermarine-in baş dizayneri R.J. Mitchell, bu tələbi cavablandırmaq üçün Type 224 modelini inkişaf etdirdi. Ancaq açıq kabinli və sabit eniş qurğulu bu dizayn gözləntiləri qarşılamadı və istehsal üçün qəbul edilmədi.

Mitchell və komandası, Type 224-dən sonra Schneider Trophy dəniz təyyarəsi yarışlarındakı təcrübələrindən istifadə edərək daha aerodinamik və inkişaf etmiş bir dizayn olan Type 300 üzərində çalışmağa başladılar. Bu yeni dizayn geri çəkilə bilən eniş qurğuları, bağlı kabin və daha güclü Rolls-Royce PV XII V-12 mühərriki (sonradan "Merlin" adlandırıldı) kimi xüsusiyyətlərə malik idi. 1934-cü ildə detallı layihə işləri başladı və 1 dekabr 1934-cü ildə Hava Nazirliyi, Mitchell-in təkmilləşdirilmiş Type 300 dizaynının prototipi üçün £10,000 məbləğində müqavilə bağladı.

^{Supermarine Tip 250 (Foto: Dizzyfugu, flickr.com)}

5 mart 1936-cı ildə K5054 seriya nömrəli prototip, Eastleigh Hava Limanından ilk uçuşunu həyata keçirdi. Təyyarə Vickers-in baş sınaq pilotu Kapitan Joseph "Mutt" Summers tərəfindən uçuruldu və təxminən səkkiz dəqiqə davam etdi. Bu uğurlu uçuşdan sonra prototip üzərində müxtəlif təkmilləşdirmələr və testlər davam etdi. Xüsusilə, təyyarənin sürəti və manevr qabiliyyəti üzərində işlər aparıldı. İlk sınaqlarda, təyyarənin sürəti saatda 330 mil ölçüldü, lakin yeni və daha yaxşı formalaşdırılmış iki qanadlı taxta bir pervane ilə bu sürət saatda 348 milə çatdırıldı.

Prototipin uğurlu sınaqlarından sonra, 3 iyun 1936-cı ildə Hava Nazirliyi, 310 Spitfire-ın istehsalı üçün £1,395,000 dəyərində sifariş verdi. Bu sifariş, təyyarənin seriyalı istehsalına keçidini başlatdı və Spitfire, II Dünya Müharibəsi boyunca Müttəfiq qüvvələrin ən önəmli qırıcı təyyarələrindən birinə çevrildi.

^{Fabrikdə Supermarine Spitfire (Foto: MemoryCatcher, pixabay.com)}

Mitchell və komandası, təyyarənin performansını artırmaq üçün eliptik qanad dizaynı tətbiq etdilər. Bu dizayn, qanadın nazik olmasını təmin edərək sürtünməni azaltmaqla yanaşı, geri çəkilə bilən eniş qurğularını və silah sistemlərini yerləşdirə biləcək qədər qalın olmasına imkan yaratdı. Eliptik qanad forması, induksiya sürüklənməsini minimuma endirərək aerodinamik effektivliyi artırdı. Bundan əlavə, qanadın bükülməsinin qarşısını almaq üçün təzyiq mərkəzi əsas kirişlə hizalandı.

Spitfire-ın qanad quruluşu, beş kvadrat borudan ibarət yenilikçi bir kiriş dizaynına malik idi. Bu borular, quruluşun daraldığı sahələrdə mərhələli şəkildə kəsilərək yüngül və güclü bir əsas kiriş yaratdı. Eniş qurğusu, əsas kirişin arxa hissəsinə monte edilərək geri çəkilə bilən bir struktur təmin edildi. Qanadın ön hissəsindəki qalın örtük, güclü və sərt bir D-şəkilli qutu quruluşu yaradaraq qanad yüklərini daşıdı. Əvvəlcə bu struktur buxarlaşmalı soyutma sistemi üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin sonradan inteqral yanacaq çənlərini yerləşdirmək üçün uyğunlaşdırıldı.

Mitchell-in məqsədi, yüngül, lakin güclü bir qırıcı təyyarə yaratmaq idi. Spitfire-ın istehsalı zamanı Rolls-Royce Merlin mühərriki kimi dövrün qabaqcıl texnologiyaları istifadə edildi. Merlin mühərrikinin gücü, Spitfire-ın 600 km/saatdan çox sürətə çata bilməsinə şərait yaratdı. Spitfire-ın Mk I, Mk V və Mk IX kimi fərqli modelləri var idi; hər bir model müxtəlif tapşırıqlara uyğunlaşdırılmışdı. Məsələn, Mk IX modeli, daha güclü mühərriki və artan silah tutumu ilə yüksək hündürlükdə daha təsirli idi.

20.300-dən çox istehsal edilən Spitfire, yalnız aviasiya mühəndisliyinin deyil, həm də ictimai həmrəyliyin bir nümunəsi oldu; fabriklərin bombalanması səbəbindən qadınlar və gənc işçilər də istehsalda mühüm rol oynadı.

^{Supermarine Spitfire Texniki Çizimi (Foto: Blueprints)}

Spitfire, əsasən Messerschmitt Bf 109 olmaqla bir çox Luftwaffe təyyarəsi ilə qarşılaşmışdır. Britaniya Döyüşündə 1.200-dən çox Alman təyyarəsinin vurulmasında rol oynadığı təxmin edilir. Bundan əlavə, Normandiya Çıxarışı və Şimali Afrika Cəbhələrində də xidmət göstərmişdir. Spitfire yalnız qırıcı təyyarə olaraq deyil, həm də kəşfiyyat və bombardman tapşırıqlarında istifadə edilərək çoxfunksionallığını sübut etmişdir.

^{Supermarine Spitfire (Foto: Lillandie, pixabay.com)}

Spitfire-ın ən böyük problemlərindən biri, erkən istehsal dövründəki gecikmələr idi. İlk sifarişlər 1936-cı ildə verilsə də, istehsal prosesindəki çətinliklər səbəbindən təyyarələr 1938-ci ilə qədər təhvil verilə bilmədi. Xüsusilə eliptik qanad dizaynı, istehsalda böyük dəqiqlik tələb edirdi və bu, istehsal sürətini azaldırdı. Bundan başqa, Spitfire-ın eniş qurğuları dar quruluşda idi; bu da xüsusilə palçıqlı və ya qeyri-bərabər uçuş zolaqlarında eniş və qalxışı çətinləşdirirdi.

Spitfire-ın ilkin olaraq layihələndirilən yanacaq çənləri, düşmən atəşindən asanlıqla deşilərək alovlana bilirdi. Bu, təyyarənin pilot təhlükəsizliyi baxımından risk yaradırdı. Daha sonra bu problemi həll etmək üçün zirehli lövhələr və öz-özünə bağlanan yanacaq çənləri tətbiq edildi.

Spitfire-ın mürəkkəb dizaynı, xüsusilə müharibə zamanı tez texniki xidmət tələbləri baxımından dezavantaj yaradırdı. Ehtiyat hissələrin sıx yerləşdirilməsi, təyyarənin texniki xidmət və təmir müddətlərini uzadırdı ki, bu da əməliyyat çətinliklərinə səbəb olurdu.

^{Baxım edilən Supermarine Spitfire (Foto: Phil Defer, flickr.com)}

Spitfire pilotları, təyyarənin manevr qabiliyyətini və sürətini yüksək qiymətləndirirdilər. Geoffrey Wellum kimi tanınmış pilotlar, Spitfire-ın "pilotla birləşən" bir quruluşa malik olduğunu qeyd etmişlər. Wellum, "First Light" adlı xatirələrində Spitfire-ı ilk dəfə uçurarkən yaşadığı coşğunu belə ifadə etmişdir: "Daha əvvəl heç hiss etmədiyim bir coşqu yaşadım. Bu, möhtəşəm bir yuxu kimiydi, bir Peter Pan növü yuxu." ^【1】 Ancaq bəzi pilotlar, dar kabin dizaynından və məhdud görünüşdən şikayət etmişdilər. Buna baxmayaraq, Spitfire dövrün ən yaxşı qırıcı təyyarələrindən biri kimi qəbul edilmişdir.

^{Spitfire Pilotu John Romain (Foto: Peter Berrill, flickr.com)}

Spitfire pilotları, əsasən manevr qabiliyyətini ön plana çıxaran "dönmə döyüşü" taktikalarından istifadə edirdilər. Aşağı yüksəkliklərdə belə yaxşı performans göstərən Spitfire, yüksək sürətli dalışlar və ani dönüşlərlə rəqiblərini məğlub edə bilirdi. Pilotlar, Messerschmitt Bf 109 kimi təyyarələrə qarşı enerjini qoruma və üstün yüksəklik üstünlüyü təmin etmə strategiyaları ilə döyüşürdülər. Xüsusilə Britaniya Döyüşü zamanı radar sistemlərindən gələn məlumatlarla sürətli reaksiya strategiyaları, Spitfire-ın effektivliyini artırmışdır.