Sosial Sözləşmə Teoriyası

Sosial sözləşmə, insanların bir yerdə yaşadıqları zaman hansı qaydalarla bir nizam quracaqlarını müəyyən edən bir fikirdir. Bu fikirə görə, hər bir fərd bəzi azadlıqlarından imtina edərək, ictimai nizamı təmin etmək üçün qaydalar və qanunlar yaratmaq məqsədilə bir araya gəlməlidir. Sosial sözləşmə nəzəriyyəsinə əsasən, insanlar bir cəmiyyətdə yaşayarkən bəzi hüquqlarından imtina etmək məcburiyyətində qala bilərlər, lakin bunun qarşılığında cəmiyyətdən və dövlətdən təhlükəsizlik, ədalət və qorunma kimi haqlar əldə edərlər. Bu düşüncə, cəmiyyətlərin niyə bir qayda daxilində yaşamalı olduqları və dövlətlərin necə qanuni (legitim) ola biləcəkləri ilə bağlı müzakirələrdə mühüm yer tutur.

Sosial sözləşmə fikri fəlsəfi düşüncənin önəmli bir hissəsi olmuşdur və xüsusilə 17 və 18-ci əsrlərdə bir çox filosof tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Bu düşünürlərin başında Thomas Hobbes, John Locke və Jean-Jacques Rousseau gəlir.

• Thomas Hobbes (1588–1679) “Leviathan” adlı əsərində insanların təbii halları ilə tamamilə müstəqil və eqoist olduqlarını irəli sürmüşdür. Hobbes’a görə, insan təbiəti etibarsız və təhlükəlidir; insanlar öz maraqlarını qorumaq üçün daim bir təhlükə altında yaşayırlar. Hobbes insanların dinc bir həyat yaşaya bilmələri üçün güclü bir dövlətin vacib olduğunu bildirmiş və dövlətin fərdlərin azadlıqlarını məhdudlaşdıraraq onları təhlükəsizliyə almaqla məsul olduğunu müdafiə etmişdir.
• John Locke (1632–1704) isə Hobbes’dan fərqli bir yanaşma ortaya qoymuşdur. Locke insanların doğuşdan malik olduqları bəzi “təbii haqlar”ının olduğunu, bu haqlara həyat, azadlıq və mülkiyyətin daxil olduğunu demişdir. Locke’a görə, insanlar bu haqları qorumaq üçün dövlət qurur və dövlətin gücü məhduddur. Locke’un sosial sözləşməsi, dövlətin yalnız xalqın razılığına əsaslandığını vurğulayır.
• Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) isə “Toplum Sözləşməsi” adlı əsərində sosial sözləşmə fikrini daha da dərindən izah edərək, cəmiyyətin ümumi iradəsini müdafiə etmişdir. Rousseau insanların azad təbiətlərinə geri dönmələri gərəkdiyini söyləsə də, bunun yalnız xalqın iradəsinə əsaslanan bir cəmiyyət quruluşu ilə mümkün ola biləcəyini ifadə etmişdir. Rousseau, ictimai sözləşmənin fərdlərin ümumi iradəsini (xalq iradəsini) əks etdirməli olduğunu müdafiə etmişdir.

Thomas Hobbes ^- John Locke ^- Jean-Jacques Rousseau

Sosial sözləşmə nəzəriyyəsi adətən insanları bir-birindən müstəqil və yalnız öz mənafeyini düşünən varlıqlar kimi qəbul edir. Bu fərziyyə “təbiət vəziyyəti” adlanan bir durumu təsvir edir. “Təbiət vəziyyəti”, insanların hələ heç bir hökumət və ya qanunlara tabe olmadığı, tamamilə azad olduqları bir vəziyyəti ifadə edir. Bu durumda fərdlər yalnız öz maraqlarını düşünür və bu hal xaosa və qarşıdurmalara yol aça bilər.

Sosial sözləşməyə görə, insanlar bu təbiət vəziyyətindən çıxaraq daha nizamlı və təhlükəsiz bir həyat qurmaq üçün bir araya gəlirlər. Lakin bu nizamın təmin oluna bilməsi üçün bəzi azadlıqlarından vaz keçmələri gərəkir. Bu, insanların bir-birinə zərər verməmək və ictimai barışı qorumaq məqsədilə qəbul etdikləri bir razılaşmadır.

Sosial sözləşmə fikri yalnız fərdlərin azadlıqlarından imtina etmələri ilə bağlı deyil. Eyni zamanda dövlətin qanuniliyinə (legitimliyinə) və ictimai nizamın necə təmin olunacağına da aiddir. Rousseau’nun ictimai sözləşmə baxışına görə, dövlətin gücü xalqın iradəsinə əsaslanır və bu, insanların azadlıqlarının ən yaxşı şəkildə qorunacağı bir cəmiyyət nizamı qurmaq üçün vacibdir. Locke isə dövlətin xalqın təbii haqlarını qorumaq vəzifəsini daşıdığını bildirmiş, dövlət gücünü məhdudlaşdıran bir yanaşmanı müdafiə etmişdir.

Sosial sözləşmə nəzəriyyəsi dövlətin qanuniliyini yalnız onun xalq tərəfindən qəbul edilməsinə əsaslandırır. Hobbes dövləti bir zərurət olaraq görsə də, Locke və Rousseau kimi düşünürlər xalqın razılığı olmadan bir dövlətin var ola bilməyəcəyini müdafiə etmişlər. Bu yanaşma, müasir demokratiyalarda dövlətin xalqın iradəsi ilə formalaşması gərəkdiyi anlayışını dəstəkləmişdir.

Təkamül biologiyası və antropologiya kimi sosial elmlər, sosial sözləşmə nəzəriyyəsinin əsaslandığı bəzi fərziyyələri sorğulayır. Kiçik miqyaslı cəmiyyətlər üzərində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, insanlar yalnız formal qurumlar vasitəsilə deyil, həm də sosial normalar və ənənələr vasitəsilə də nizamlı həyat sürdüra bilirlər. Bu cəmiyyətlərdə insanlar dövlət və ya qanunlar olmadan da bir yerdə yaşamağı və ictimai nizamı qorumağı bacarırlar.

Məsələn, Darwin’in “İnsanın Mənşəyi” adlı əsərində, ibtidai qəbilələr arasında sağ qalmaq üçün əməkdaşlıq, sədaqət və empati kimi sosial bacarıqların mühüm rol oynadığı bildirilmişdir. Darwin sosial bağların insanlar üçün sağ qalmağı və cəmiyyətlərarası münasibətləri inkişaf etdirməyi təmin edən əsas amillərdən biri olduğunu iddia etmişdir. Bu fikir, sosial sözləşmə nəzəriyyəsinin ilkin fərziyyələrinə zidd bir baxış ortaya qoyur. İnsanlar tarixən əməkdaşlıq edərək sağ qalmış və bu sosial bağlar insanlıq tarixinin təkamülü ilə formalaşmışdır.

Sosial sözləşmə nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edən “təbiət vəziyyəti” fərziyyəsi, müasir sosial elmlərlə uyğun gəlmir. İnsanlar yalnız fərdi maraqları çərçivəsində yaşamırlar; əksinə, sosial bağlar və qarşılıqlı yardımlaşma insan həyatının ayrılmaz bir hissəsidir. Sosial sözləşmə nəzəriyyəsinin irəli sürdüyü kimi, insanlar təbiət halında yalnız eqoist və mənfəətçi varlıqlar deyillər. Bu səbəblə, dövlətin qanuniliyini yalnız fərdi razılığa əsaslandırmaq mümkün deyil.

John Rawls “Ədalət Teoriyası” adlı əsərində, sosial sözləşmə fikrini daha abstrakt bir səviyyəyə yüksəltmiş və ictimai ədalətin əsas prinsiplərini müzakirə etmişdir. Rawls təbiət halını bir kənara qoyaraq, cəmiyyətlərin ədalətli bir nizam içində yaşaması üçün müəyyən ədalət prinsiplərinin tətbiq edilməsinin vacib olduğunu bildirmişdir. Bu da göstərir ki, dövlətin qanuniliyi yalnız bir sözləşməyə əsaslanmamalı, eyni zamanda ədalət və bərabərlik kimi ümumbəşəri dəyərlərlə də dəstəklənməlidir.

Brian Skyrms isə sosial sözləşməni, cəmiyyətdə fərdlərin dinamik qarşılıqlı təsirləri nəticəsində ortaya çıxan zəif bir razılaşma kimi görmüşdür. Bu yanaşma, sosial sözləşmə nəzəriyyəsinin başlanğıcda nəzəri bir sözləşmədən çox, insanların daima qarşılıqlı münasibətdə olaraq bir yerdə yaşamağı bacardığı bir nizamın mövcudluğunu qəbul edir. Skyrms, başlanğıc şərtlərin və sosial qarşılıqlı təsirlərin ictimai nizamın formalaşmasında daha önəmli rol oynadığını müdafiə etmişdir.