Solenadon (Solenodon Paradoxus)

Solenodon paradoxus (Hispaniola solenodonu), Soricomorpha takımının Solenodontidae familyasına mensup, büyük boyutlu ve lipotiflan bir böcekçil memeli türüdür.

S. paradoxus, tam yetişkinliğe ulaştığında yaklaşık 1 kilogram ağırlığa ve 300 mm baş-gövde uzunluğuna erişebilen iri bir hayvandır. Ortalama toplam uzunluğu (kuyruk dahil) 539 mm civarındadır. Canlının anatomisinde en dikkat çekici yapı, burun boşluğunun dış kenarından öne doğru uzanan ve hortumu (proboscis) destekleyen küçük, oval bir kemik (os proboscidis) etrafında şekillenmiş uzun, esnek burnudur. Burun delikleri yanlara doğru açılır ve burnun üzerinde uzunlukları 70 mm'ye kadar ulaşabilen dokunsal vibrissalar (bıyıklar) bulunur.

Gözleri küçük, kulakları ise ince, yuvarlak yapıda ve kürkün içinde ancak kısmen görünür şekildedir. Hayvanın kürk rengi (pelaj) çeşitlilik gösterse de genel olarak gözden omuza kadar olan bölge pas renginde (ferruginous), başın üst kısmı koyu kahverengi veya siyah, sırt kısmı ise esmer kahverengidir. Göz kapakları, burun, bacaklar ve uzun fare benzeri kuyruk tüysüzdür. Temizlenme davranışlarında ağız ve ön pençeler yerine arka ayakların baskın olarak kullanılmasına yönelik evrimsel bir adaptasyonun sonucu olarak, canlının sağrı (kalça) bölgesinde, kuyruk tabanında ve anüs çevresinde tüy bulunmaz. Ön ayaklar ile boynuz rengindeki kalın tırnaklar, toprağı kazmaya ve çürük kütükleri parçalamaya uygun biçimde güçlü bir yapıdadır.Bu canlıyı memeliler sınıfı içinde benzersiz kılan en belirgin özelliklerinden biri, büyümüş ve modifiye olmuş alt kesici dişi (i2) aracılığıyla zehir enjekte edebilen son derece nadir zehirli memelilerden biri olmasıdır.

^{Solenadon'a ait resim- Görsel yapay zekayla oluşturulmuştur.}

S. paradoxus, zehir iletim sistemi için büyümüş ve özelleşmiş ikinci alt kesici dişini (i2) kullanan, günümüzde yaşayan iki memeli türünden biridir. Bu dişin iç-orta (anteromesial) yüzeyinde, mineden oluşan belirgin bir oluk veya kanal mevcuttur. Zehir, çenenin derinlerinde yer alan ve yaklaşık 3-4 gram ağırlığında olan büyük submaksiller (çene altı) bezlerde üretilir. Üretilen toksik nitelikli tükürük, bir kanal vasıtasıyla dilin köküne ve dişin tabanına taşınır; buradan da kılcal hareket (kapilarite) prensibiyle dişin üzerindeki oluktan yukarı çekilerek ısırılan avın yarasına aktarılır. Yapılan laboratuvar deneylerinde, bu zehrin beyaz fareler (Mus musculus) üzerinde ölümcül bir etkiye sahip olduğu (intravenöz yolla uygulandığında 2-6 dakika içinde) saptanmıştır.

Solenodon cinsini oluşturan iki yaşayan türden biridir; cinsteki diğer yaşayan tür ise Küba'ya endemik olan Solenodon cubanus'tur. Taksonomik olarak günümüzde S. p. paradoxus ve S. p. woodi olmak üzere iki alt türü kabul edilmektedir. Yaklaşık 76 milyon yıl önce diğer plasentalı memelilerden ayrıldığı tahmin edilen bu tür, en temel (bazal) lipotiflan böcekçillerden biri olarak kabul edilir. Tür, coğrafi olarak yalnızca Hispaniola adasında, Dominik Cumhuriyeti ve güney Haiti sınırları içerisinde yaşamaktadır. Alt türlerden S. p. paradoxus Dominik Cumhuriyeti'nde Neiba Vadisi'nin kuzeyinde bulunurken; S. p. woodi ise güneyde Sierra de Baoruco, Peninsula de Barahona ve Haiti'deki Peninsula de Tiburon bölgelerinde dağılım gösterir. Deniz seviyesinden 2.000 metre rakıma kadar bulunabilseler de, tür kayıtlarının büyük bölümü 1.000 metrenin altındaki bölgelerden elde edilmiştir. Ekolojik olarak eski, insan etkisinden uzak ve bozulmamış orta rakımlı nemli geniş yapraklı ormanlarla ilişkilendirilirler. Özellikle kireçtaşı kayalıklarının bulunduğu, sarp topografyaya sahip, ince ve orta derecede geçirgen toprak zeminleri tercih ederler.

S. paradoxus kesinlikle gececil (nokturnal) bir canlıdır. Gündüz saatlerini genellikle kireçtaşı kayalıklarındaki mağaralarda, deliklerde veya içi boşalmış ağaç kütüklerinde dinlenerek geçirir. Karanlıkta toprakta veya çürük kütüklerde ön pençeleriyle kazı yaparak avlanır. Kazı esnasında son derece esnek olan burnunu bir yandan diğer yana hareket ettirerek deliklerdeki ve çatlaklardaki avların kokusunu veya dokusunu tespit eder.

Beslenme diyeti ağırlıklı olarak eklembacaklılardan oluşur; akrepler, kırkayaklar ve çıyanlar gibi kimyasal savunmaya sahip tehlikeli türleri de tüketebilir. Bununla birlikte toprak solucanları, kara salyangozları, kurtçuklar, yengeçler ile kertenkele, yılan, kurbağa ve kuş gibi küçük karasal omurgalıları da yediği bilinmektedir. Avını yakalayacağı zaman ön pençelerini hedefin iki yanına hızla uzatırken başını ileri doğru kaydırır ve alt çenesini kaydırarak avı ağzıyla kavrar. Yakaladığı iri avları ön pençeleriyle parçalara ayırarak tüketir. Bu türde herhangi bir yiyecek depolama (zulalama) davranışı ise gözlemlenmemiştir.

Türün sosyal organizasyonu genellikle bir yetişkin çift ile aynı oyuğu paylaşan en fazla 6 bireyden oluşan küçük aile grupları şeklindedir. İletişim kurarken ve çevrelerini algılarken çeşitli ve karmaşık sesler çıkarırlar. Vokal repertuarlarında savunma anında keskin bir "cıvıldama" (chirp), şiddetli kavga sırasında yüksek perdeli "viyaklama" (squeal), tanıdık bireyler bir araya geldiğinde "hafif gıcırtı" (soft squeak) ve heyecan anında "cıvıltı" (twitter) sesleri bulunur. Aynı zamanda yabancı bir alanda gezinirken yön bulmak (ekolokasyon) amacıyla, 9-31 kHz frekans aralığında ultrasonik "tıklama" (click) sesleri üretirler. Boşaltım davranışları basittir; dışkılama ve idrara çıkma işlemlerini aynı anda gerçekleştirirler ve dışkılarının üzerini toprakla örtme eğilimleri yoktur.

^{Soledonlara ait doğal yaşam alanlarından görüntü- Görsel yapay zekayla oluşturulmuştur.}

Solenodon paradoxus oldukça düşük bir üreme hızına sahiptir. Dişiler 10 günlük döngüler içinde yalnızca 1 günden daha az bir süre için çiftleşmeye açıktır (reseptiftir); erkekler ise anatomik ve fizyolojik olarak sürekli çiftleşme yeteneğine sahiptir. Çiftleşme ve üreme yılın geneline yayılabilse de, özellikle kurak mevsimde bu faaliyetlerde belirgin bir artış görülebilir. Kesin gebelik süresi tam olarak bilinmemekle birlikte 84 günden fazla olduğu tahmin edilmektedir.

Her bir batın boyutu 1 ila 3 yavru arasında değişmektedir. Doğumda yavrular yaklaşık 40-55 gram ağırlığında, tamamen tüysüz, koyu pembe renkli ve gözleri kapalı durumdadır. Yavruların vücutlarındaki tam tüy örtüsünün gelişimi yaklaşık 14 gün sürer. Anneler yavrularını taşımak için özel bir taşıma pozisyonu kullanır; yavrular ilk iki ay boyunca annelerinin kasık bölgesinde yer alan memelerine asılarak ve tutunarak taşınırlar.

Bu eşsiz memeli, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından "Tehlike Altında" (Endangered) statüsünde listelenmektedir. Günümüzde popülasyonu giderek azalmakta ve toplam yaşam alanının 500 kilometrekareden daha dar bir alana sıkıştığı bildirilmektedir. Hayvanın soyunu tehdit eden ana unsurlar arasında geniş çaplı habitat kaybı, ormanların parçalanması ve ekosistem bozulması yer almaktadır. Bunun yanı sıra adaya sonradan getirilen egzotik etobur avcılar (özellikle serbest dolaşan yerel köpekler, kediler ve firavunfareleri) ile çiftçiler tarafından uygulanan baskı ve zulüm, bu türün ölümlerine yol açan en büyük antropojenik faktörlerdir. Özellikle Haiti'de hayatta kalabilmiş olan popülasyonun 100 kilometrekareden daha küçük izole bir alanda kaldığı ve bölgedeki türün aslında "Kritik Tehlike Altında" (Critically Endangered) olarak değerlendirilebileceği vurgulanmaktadır. Bireylerin yaşam alanlarının daralması üreme izolasyonuna neden olmakta, bu durum da milyonlarca yıl öncesine dayanan bu antik genetik hattın tamamen yok olma riskini artırmaktadır.