ŞERİK

Şerik, kelime anlamı olarak "ortak" veya "iştirak eden" manalarına gelmekte olup, çoğulu "şürekâ"dır.^【1】Hukuk terminolojisinde hem ceza hukuku hem de özel hukuk alanlarında teknik bir terim olarak kullanılmaktadır. Ceza hukukunda şerik, bir suçun işlenişine katkı sağlayan ancak gerçekleştirdiği eylem faillik düzeyine ulaşmayan ve fiil üzerinde hâkimiyet kurmayan kişiyi ifade eder. Özel hukukta ise, bir şirkete sermaye koyarak ortaklık kuran ve şirket amacı doğrultusunda hak ve yükümlülüklere sahip olan kişilere verilen isimdir.

Ceza hukukunda, bir suçun birden fazla kişi tarafından işlenmesi durumunda suça iştirak kurumu devreye girer. Türk Ceza Kanunu (TCK) ve modern ceza hukuku doktrininde "ikilik sistemi" kabul edilerek suça katılanlar "fail" ve "şerik" olarak ikiye ayrılmıştır. Fail, kanunda tanımlanan suçun objektif ve sübjektif unsurlarını doğrudan, dolaylı veya müştereken gerçekleştiren ve eylem üzerinde hâkimiyeti bulunan kişidir. Şerik ise, failin gerçekleştirdiği fiile ikincil derecede nedensel katkıda bulunan, ancak eylemin icrasını elinde bulundurmayan kişidir. Şerik, suça olan katkısı ile tipiklikte yer alan fiil üzerinde hâkimiyet kurmamış kişilere denilmektedir.

Türk Ceza Kanunu kapsamında şeriklik, azmettirme ve yardım etme olmak üzere iki temel şekilde düzenlenmiştir. Azmettirme, aklında suç işleme düşüncesi bulunmayan bir kişide suç işleme kararı oluşturarak onu suça sevk etmektir. Yardım etme ise, failin suç işleme kararına maddi veya manevi destek sağlayarak suçun icrasını kolaylaştırmayı ifade eder. Her iki durumda da şerik, suçun işlenmesine katkıda bulunmakla birlikte, tipik hareketin icrasını tek başına gerçekleştirmemektedir.

Şerikin cezalandırılabilmesi, ceza hukukunda "bağlılık kuralı" ile açıklanır. Bağlılık kuralına göre, şerikin eyleminin haksızlığı ve cezalandırılabilirliği, asıl failin gerçekleştirdiği haksızlığa (asıl fiile) bağlıdır. Bir kişinin şerik olarak sorumlu tutulabilmesi için, fail tarafından kasten ve hukuka aykırı olarak işlenmiş bir fiilin (tipik hareketin) varlığı şarttır. Failin kusur yeteneğinin bulunmaması (örneğin yaş küçüklüğü veya akıl hastalığı), onun eylemine iştirak eden şerikin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çünkü şerik, kendi kusurlu davranışından ve haksızlığa olan katkısından dolayı bağımsız olarak sorumludur.

Ticaret hukuku ve şirketler hukuku bağlamında şerik, bir şirkete sermaye veya emek koyarak iştirak eden ve bu iştiraki sonucunda belirli mali ve yönetsel haklara sahip olan ortak anlamını taşır. Bir şirkete iştirak ederek sermaye vazeden şerik, şirket sözleşmesinde belirlenen amaçların gerçekleştirilmesi için diğer şeriklerle işbirliği yapar. Her bir şerik, şirket sözleşmesinden doğan edimlerini yerine getirmekle yükümlü olduğu gibi, diğer şeriklerin de kendi edimlerini ifa etmelerini talep etme hakkına sahiptir. Bu yönüyle şeriklik, sadece bir borç ilişkisi değil, aynı zamanda ortak amaca yönelmiş bir hak kullanımını ifade eder.