Şark Çıbanı

Şark Çıbanı, tıbbi literatürde Kutanöz Leishmaniasis olarak tanımlanan, Leishmania cinsine ait tek hücreli kamçılı protozoon parazitlerin neden olduğu ve enfekte tatarcık (yakarca) sineklerinin ısırmasıyla insanlara bulaşan kronik seyirli bir deri hastalığıdır. Dünya üzerinde tropikal ve subtropikal iklim kuşaklarında, özellikle Akdeniz havzası ve Orta Doğu’da yaygın olarak gözlemlenen bu enfeksiyon, Türkiye’de iklimsel koşulların vektör yaşamına uygun olduğu bölgelerde endemik bir yapı sergilemektedir. Hastalık, deri üzerinde meydana getirdiği ve genellikle ağrısız olan lezyonların uzun süre iyileşmemesi ve iyileşirken karakterize bir nedbe dokusu (skar) bırakması ile tanınır.

^{Şark Çıbanı (} Anadolu Ajansı)

Hastalığın etkenleri, zorunlu hücre içi parazitler olan Leishmania tropica ve Leishmania infantum türleridir. Bu mikroorganizmalar, biyolojik döngülerini tamamlayabilmek için hem bir omurgalı konağa (insan, köpek veya kemirgen) hem de bir vektöre ihtiyaç duyarlar. İnsanlara bulaşma süreci, Phlebotomus cinsi dişi tatarcık sineklerinin kan emme aktivitesi sırasında gerçekleşir. Tatarcıklar, enfekte olmuş bir konaktan aldıkları parazitleri (amastigot form), kendi sindirim sistemlerinde çoğaltarak enfektif forma (promastigot) dönüştürürler.Tatarcık sinekleri, biyolojik yapıları gereği rüzgârsız, nemli ve loş alanları yaşam alanı olarak seçerler. Özellikle mağaralar, taş kovukları, hayvan barınakları, bitki atıkları ve evlerin bodrum katları bu sinekler için ideal üreme alanlarıdır. Alacakaranlık ve gece saatlerinde aktif olan bu vektörler, sessiz uçuş yetenekleri ve küçük boyutları nedeniyle ısırdıkları kişi tarafından genellikle fark edilmezler. Isırma esnasında parazitlerin deri altına zerk edilmesiyle enfeksiyon süreci başlar.

Şark çıbanının klinik tablosu, parazitin türüne ve konağın bağışıklık yanıtına göre değişkenlik gösterir. İnkübasyon süresi genellikle 2 ila 3 hafta arasında değişmekle birlikte, bazı vakalarda bu sürenin birkaç aya hatta bir yıla kadar uzadığı bildirilmiştir. Hastalık temel olarak kentsel ve kırsal olmak üzere iki farklı klinik formda incelenir.
Kentsel (Kuru) Tip formunun ana sorumlusu Leishmania tropica adı verilen parazittir ve bulaşma döngüsünde temel kaynak insandır. Hastalık seyri oldukça sinsi ilerler. Başlangıçta deride beliren küçük kabartılar zamanla genişlese de üzerleri kuru bir kabukla kaplı kalır. İyileşme süreci sabır ister çünkü bu yaraların tamamen kapanması genellikle 1 yılı bulur. Kırsal (Islak Tip) ise doğada yabani kemirgenlerin taşıyıcılık yaptığı bu türde etken parazit Leishmania major olarak bilinir. Kentsel tipin aksine burada süreç çok daha agresiftir. Yaralar hızla büyür ve “ıslak” olarak nitelendirilmesinin sebebi olan iltihaplı bir sıvı salgılar. Genellikle vücudun farklı yerlerinde aynı anda birden fazla yara görülmesi bu tipin tipik özelliklerindendir.

Enfeksiyonun başlangıç evresinde, sineğin ısırdığı bölgede kaşıntılı ve kırmızı bir sivilce (papül) meydana gelir. Bu papül zamanla genişleyerek sertleşir ve birkaç ay içinde bir nodüle dönüşür. Nodülün ortasında meydana gelen doku kaybı sonucunda ülserleşme başlar. Şark çıbanı yaralarının en belirgin özelliği, genellikle ağrısız olmaları ve kenarlarının deri seviyesinden hafifçe yükselmiş, belirgin bir sınır çizmiş olmasıdır.Yaralar vücudun genellikle açıkta kalan bölgelerinde; yani yüz, burun, kulak, el ve kollar üzerinde yoğunlaşır. Eğer yara üzerine ikincil bir bakteriyel enfeksiyon eklenmezse, sistemik bir ateş veya genel halsizlik hali gözlemlenmez. Ancak tedavi edilmeyen lezyonlar, aylar hatta yıllar süren bir döngüden sonra kendiliğinden iyileşse dahi, iyileşme bölgesinde “yanık izi” benzeri kalıcı, çökük ve estetik açıdan belirgin bir skar dokusu bırakır. Bu durum, özellikle yüz bölgesindeki yerleşimlerde psikososyal sorunlara yol açabilmektedir.

Şark çıbanı teşhis süreci, klinik bulguları kesinleştirmek adına yara kenarından alınan kazıntı veya doku aspiratlarının laboratuvar ortamında incelenmesiyle yürütülür. İlk aşamada hazırlanan yayma preparatlar Giemsa boyası ile boyanarak mikroskop altında incelenir ve bu dokularda amastigot formların yani Leishman-Donovan cisimciklerinin saptanmasıyla kesin tanıya ulaşılır. Parazit miktarının az olduğu daha dirençli veya kronikleşmiş vakalarda ise örnekler NNN besiyerine ekilerek parazitin kamçılı promastigot formlarının üretilmesi sağlanır. Sürecin en gelişmiş aşamasını oluşturan PCR yöntemi ise doğrudan parazit DNA’sını hedef alarak hem teşhisin doğruluğunu en yüksek seviyeye çıkarır hem de hastalığa neden olan türün tam olarak belirlenmesini sağlar.

Şark çıbanı, dünya genelinde 90’dan fazla ülkede görülmekte olup her yıl yaklaşık 0.7 ila 1.2 milyon yeni vaka bildirilmektedir. Türkiye’de Güneydoğu Anadolu ve Çukurova bölgeleri tarihsel olarak en yüksek vaka sayılarına sahiptir; ancak iç göç hareketleri, mevsimlik tarım işçiliği ve iklim değişikliği gibi faktörler hastalığın batı ve iç illerde de sporadik olarak görülmesine neden olmuştur. Türkiye’de 2000-2010 yılları arasında 21.433 vaka bildirilmiş olup, yıllık insidans hızları yakından takip edilmektedir.^【1】Hastalığa karşı geliştirilmiş ve koruyuculuğu kanıtlanmış bir insan aşısı mevcut değildir. Bu nedenle korunma stratejileri vektör mücadelesine ve kişisel önlemlere odaklanır.Vektör kontrolü Tatarcık sineklerinin üreme alanları olan nemli ve karanlık bölgelerin, organik atıkların ve hayvansal gübrelerin ıslah edilmesi, çevre sanitasyonu ve uygun insektisitlerle ilaçlama yapılması gerekirken, kişisel korunma için özellikle tatarcıkların aktif olduğu alacakaranlık saatlerinde vücudu örten kıyafetlerin tercih edilmesi, sinek kovucu (repellent) losyonların kullanılması ve evlerde ince gözenekli sineklik veya cibinlik bulundurulması gerekir.