Sakarya Meydan Muharabesi

Sakarya Meydan Muharebesi, Türk İstiklal Harbi'nin askeri ve siyasi kaderini tayin eden en kritik dönüm noktalarından biri olarak 23 Ağustos 1921 tarihinde başlamış ve yirmi iki gün yirmi iki gece süren kesintisiz çarpışmaların ardından 13 Eylül 1921'de Türk ordusunun mutlak zaferiyle sonuçlanmıştır.^【1】 Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin ardından Türk kuvvetlerinin stratejik bir zorunluluk neticesinde Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesiyle alevlenen bu süreç, Yunan ordusunun Ankara'yı işgal ederek meclisi dağıtma ve savaşı bitirme hedeflerini bütünüyle boşa çıkarmıştır. Dünya askeri literatürüne eşine az rastlanır bir alan savunması örneği olarak geçen bu topyekûn mücadele, aynı zamanda 1683 İkinci Viyana Kuşatması'ndan bu yana devam eden tarihsel Türk geri çekilişini Anadolu'nun merkezinde durdurarak bağımsızlık yolunda atılan en büyük adım olmuştur.^【2】

Sakarya Meydan Muharebesi öncesindeki tarihi süreç, Millî Mücadele'nin askeri ve siyasi açıdan en buhranlı evresini teşkil etmiş; düzenli ordunun Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde aldığı ağır tahribat neticesinde stratejik bir kararla Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi meclis çatısı altında büyük bir sarsıntıya yol açmıştır. Düşman kuvvetlerinin Ankara'ya doğru hızla ilerlemesi TBMM içerisinde Mustafa Kemal Paşa'ya yönelik muhalefetin dozunu benzeri görülmemiş bir seviyeye çıkarırken, sınır ötesinde bekleyen Enver Paşa ve eski İttihatçı kadroların olası bir iktidar boşluğunda yönetimi devralma planları yapması siyasi krizi daha da derinleştirmiştir.^【3】 Cephedeki bu askeri gerileyişe paralel olarak, Anadolu halkının Balkan Savaşları'ndan bu yana süregelen kesintisiz çatışmalar nedeniyle yaşadığı sosyoekonomik tükenmişlik hissi ve cephe gerisinde patlak veren Konya, Yozgat ve Bolu gibi iç isyanlar, ordunun lojistik ve moral altyapısını ciddi şekilde tehdit eden unsurlar olarak öne çıkmıştır. Yaşanan bu çok boyutlu askeri ve siyasi darboğazı aşmak amacıyla 5 Ağustos 1921 tarihinde meclisin tüm yetkilerini üç aylığına devralarak Başkomutan sıfatını kuşanan Mustafa Kemal Paşa, derhal Tekalif-i Milliye Emirleri'ni yürürlüğe koyarak devletin kısıtlı imkanlarına karşılık halkın özverisine dayanan topyekûn bir seferberlik sürecini başlatmıştır.^【4】

Sakarya Meydan Muharebesi'nin stratejik ve taktik özellikleri, klasik ve katı bir çizgi savunması anlayışının tamamen terk edilerek dünya askeri literatürüne geçecek olan esnek bir alan savunması, yani "Sathı Müdafaa" doktrininin ilk kez bu denli geniş bir coğrafyada tatbik edilmesiyle şekillenmiştir. Savaşın en şiddetli evresinde Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından verilen tarihi "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır; o satıh bütün vatandır" emri, herhangi bir mevzinin kaybedilmesi durumunda tüm ordunun geri çekilmesi geleneğini yıkmış ve her askeri birliğin tutunduğu yeni noktada direnişe sonuna kadar devam etmesini zorunlu kılmıştır.^【5】 Yaklaşık 100 kilometrelik oldukça geniş ve engebeli bir cephe hattı üzerinde uygulanan bu yenilikçi ve derinlikli savunma stratejisi, Yunan ordusunun sahip olduğu sayısal üstünlüğü ve ağır silah donanımını uçsuz bucaksız Anadolu bozkırında kademeli olarak eritmiştir. Düşman kuvvetlerinin ilerledikçe lojistik ikmal hatlarının aşırı derecede uzaması ve asıl harekat merkezinden kopması planlı bir şekilde sağlanarak, işgalci taarruz gücü Ankara kapılarında tamamen hareketsiz ve etkisiz bir duruma düşürülmüştür.^【6】

Operatif seviyede ise muharebe, stratejik hedefler ile taktik çatışmalar arasında bir köprü vazifesi gören operatif sanatın en nadide örneklerinden birini sunmaktadır. Ordu ve kolordu seviyesindeki büyük birlikler, düşman manevralarına göre esnek bir şekilde kaydırılmış ve sıklet merkezi kritik noktalarda hızla tesis edilmiştir. Yunan ordusunun kuşatma teşebbüslerine karşı ihtiyat kuvvetlerinin dinamik bir şekilde kullanılması, operatif seviyedeki manevra kabiliyetinin Türk ordusuna sağladığı en büyük üstünlük olmuştur. Taktik seviyede ise Sakarya, tümen ve daha alt kademedeki birliklerin ateş ve manevrayı koordine ettiği bir satıh mücadelesine dönüşmüştür. Her bir askeri birliğin, yanındaki birliğin çekilmesine bakmaksızın bulunduğu noktada mukavemet göstermesi, savunma inatçılığını en üst düzeye çıkarmıştır. Bu oynak savunma neticesinde Yunan ordusunun taarruz iradesi Ankara kapılarında tamamen kırılmış ve askeri harekatın yönü Türk ordusu lehine stratejik taarruz durumuna evrilmiştir.

Sakarya Meydan Muharebesi'nin seyri, Yunan kuvvetlerinin 23 Ağustos 1921 tarihinde başlattığı şiddetli taarruz ve yoğun topçu ateşiyle alevlenen çarpışmaların yaklaşık yüz kilometrelik geniş bir cephe hattı üzerinde yirmi iki gün ve yirmi iki gece boyunca aralıksız olarak devam etmesiyle dünya harp tarihine en uzun süreli meydan savaşlarından biri olarak kazınmıştır. Muharebenin ilk kritik safhalarında üstün silah gücünü kullanan işgalci Yunan birlikleri, Ankara istikametindeki savunma hattımız için hayati öneme sahip olan Mangal Dağı, Türbetepe ve Çal Dağı gibi yüksek rakımlı stratejik mevkileri ele geçirerek başkente yönelik büyük bir tehdit oluşturmuştur.^【7】 Ancak Türk askerinin olağanüstü fedakarlığı ve Başkomutanlık karargahından cepheye sürülen yedek kuvvetlerin doğru noktalara hızla sevk edilmesi sayesinde direniş hattı yeniden tahkim edilmiş, savaşın kaderini değiştiren en önemli hamlelerden biri olarak Dua Tepe gibi kilit mevkiler kahramanca bir karşı taarruzla düşmandan geri alınmıştır. Özellikle rütbeli askerlerin ön saflarda bizzat savaşarak yüksek oranda şehit düşmesi nedeniyle askeri literatürde "Subaylar Savaşı" olarak da adlandırılan bu kanlı boğuşmanın sonlarına doğru, taarruz gücü tamamen tükenen ve lojistik hatları kopan Yunan ordusu 13 Eylül 1921 sabahında Sakarya Nehri'nin batısına doğru mecburi bir geri çekilme sürecine girmiştir.^【8】 Türk ordusunun büyük bir kararlılıkla gerçekleştirdiği bu stratejik savunma harekatı sonucunda nehrin doğusu düşman unsurlarından bütünüyle temizlenmiş, böylece işgal kuvvetlerinin Anadolu'nun içlerine doğru ilerleme hayali kesin olarak ortadan kaldırılmıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi’nin başlangıç safhasında tarafların askeri mevcudiyetleri ve teknik envanterleri mukayese edildiğinde, Türk ordusunun maddi imkanlar bakımından ciddi bir stratejik kuşatılmışlık içerisinde olduğu müşahede edilmektedir. Yunan taarruz gücü; yaklaşık 90.000 piyade tüfeği, 700 makineli tüfek, 300 top ve 20 uçaktan müteşekkil modern bir donanımla harekât icra ederken; Türk savunma unsurları bu baskıyı 45.000 piyade tüfeği, 240 makineli tüfek, 175 top ve yalnızca 2 uçak gibi oldukça mahdut imkanlarla göğüslemek durumunda kalmıştır.^【9】 Bu devasa teknik asimetri, muharebenin seyrini belirleyen temel kısıtlardan biri olmuş ve Türk komuta kademesini, maddi noksanlıkları askeri deha ve idari seferberlik yöntemleriyle ikame etmeye sevk etmiştir.

Maddi yetersizliklerin muharebe sahasındaki yıkıcı etkisini asgariye indirmek ve ordunun harekat kabiliyetini artırmak maksadıyla yürürlüğe konulan Tekâlif-i Milliye Emirleri, Türk milletinin topyekûn bir varoluş mücadelesine giriştiğinin en somut hukuki ve idari vesikasını teşkil etmektedir. Başkomutanlık tarafından yayımlanan 10 maddelik bu radikal kararlar silsilesiyle; giyecekten gıdaya, binek hayvanlarından zanaat araçlarına kadar halkın elindeki tüm stratejik kaynaklar, bedeli sonradan ödenmek kaydıyla ordu lojistiğine tahsis edilmiştir. Bu sürecin disiplinle yürütülmesi noktasında Milli Vergi Komisyonları ile İstiklal Mahkemeleri hayati birer icra mekanizması olarak görev yapmış, böylelikle ordunun ikmal hatları halkın doğrudan özverisiyle yeniden tahkim edilerek teknik noksanlıkların stratejik bir dirence dönüştürülmesi sağlanmıştır.^【10】

^{Sakarya Meydan Muharabesi(Yapay Zekayla Oluşturulmuştur)}

Türk milletinin bin yıla varan Anadolu varlığının tehlikeye düştüğü son derece kritik bir eşikte kazanılan bu varoluş mücadelesi, 1683 İkinci Viyana Kuşatması'ndan itibaren devam eden ve asırlar süren tarihsel geri çekilme sürecini kesin olarak durdurması bakımından askeri tarihimizde emsalsiz bir yere sahiptir.^【11】 İtilaf Devletleri'nin dayattığı işgal planlarını ve Sevr Antlaşması'nı askeri zorbalıkla kabul ettirme hayallerini toprağa gömen bu stratejik başarı, düzenli ordunun nihai taarruz gücüne ulaşabilmesi için ihtiyaç duyulan zamanı ve ulusal özgüveni sağlamıştır. Kazanılan bu büyük askeri zaferin hemen ardından TBMM tarafından 19 Eylül 1921 tarihinde Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ile "Mareşal" rütbesi tevcih edilmiş ve böylelikle onun milli liderliği meclis nezdinde de sarsılmaz bir kurumsal kimliğe bürünmüştür.^【12】 Sadece Anadolu coğrafyasının kaderini değiştirmekle kalmayan bu muazzam direniş, Batı emperyalizminin sahadaki yenilmezliği efsanesini yıkarak, bağımsızlık umudu taşıyan ve sömürgecilik altında ezilen tüm mazlum milletler için evrensel bir uyanış meşalesi olmuştur.

Sakarya Meydan Muharebesi'nin siyasi ve diplomatik sonuçları, sadece Anadolu coğrafyasının sınırlarını belirlemekle kalmamış, aynı zamanda İtilaf Devletleri arasındaki ittifak bloğunu geri dönülemez biçimde parçalayarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin uluslararası alandaki meşruiyetini kesin olarak tescillemiştir. Savaşın kazanılmasının hemen ardından 20 Ekim 1921 tarihinde Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması sayesinde Güney Cephesi güvence altına alınırken, Sovyet cumhuriyetleriyle akdedilen Kars Antlaşması ile doğu sınırlarımız nihai şeklini almış ve böylece sahada kazanılan askeri zaferler masada somut diplomatik kazanımlara dönüştürülmüştür.^【13】 Batum'da pusuda bekleyen Enver Paşa ve eski İttihatçı kadroların olası bir yenilgi durumunda Anadolu'ya geçerek yönetimi ele geçirme emelleri bu mutlak zaferle birlikte tamamen suya düşmüş, İstanbul Hükümeti'nin Ankara üzerindeki entrikaları da kesin olarak bertaraf edilmiştir. Türk ordusunun Batı emperyalizmine karşı elde ettiği bu muazzam başarı, sömürgecilik boyunduruğu altındaki mazlum milletler için evrensel bir uyanış meşalesi olmuş; nitekim Mahatma Gandi'nin önderlik ettiği Hint bağımsızlık hareketinde Sakarya Zaferi büyük bir coşkuyla kutlanarak Türk Kurtuluş Savaşı'nın etkisi sınırları aşmıştır.^【14】 Siyasi ve askeri tarihimizin bu en kritik dönüm noktasının yaşandığı, binlerce şehidimizin kanıyla sulanan ve modern Türkiye'nin diplomatik temellerinin atıldığı bu kutsal alanlar, günümüzde Sakarya Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı statüsüne kavuşturularak gelecek nesillere bu eşsiz direnişin ruhunu tüm canlılığıyla aktarmaya devam etmektedir.^【15】

Kazanılan askeri zaferin ardından TBMM, ordunun bu muazzam fedakarlığını karşılıksız bırakmamıştır. Savaşta yaralanan gazilere maaş bağlanması, hava değişimi için memleketlerine gönderilmeleri ve Bilecikli Eyyüp oğlu Fazıl Efendi örneğinde olduğu gibi yüzlerce kahramanın İstiklal Madalyası ile taltif edilmesi, zaferin toplumsal meşruiyetini ve devletin sosyal vefasını tescillemiştir. Bu diplomatik ve sosyal kazanımlar, Batı emperyalizminin Anadolu’daki yenilmezliği efsanesini yıkan nihai mühür olmuştur.^【16】