Sagalassos

Sagalassos, Qərbi Toros Dağlarının qərb qollarında, müasir dövrdə Türkiyənin Burdur vilayətinə bağlı Ağlasun rayonunun şimalında, Akdağ yamaclarında, dəniz səviyyəsindən 1500-1700 metr yüksəklikdə yerləşən əhəmiyyətli bir antik şəhərdir. Şəhər, Pamfiliya sahillərini Mərkəzi Anadolu ilə birləşdirən ticarət yollarına nəzarət edən strateji mövqeyi sayəsində tarix boyu diqqət çəkmiş və Roma İmperiya Dövründə Pisidiya bölgəsinin ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu üstünlükləri ilə yanaşı, şəhərin yaxın ətrafında bol miqdarda su mənbəyinin olması, Sagalassosun uzun illər ərzində əhəmiyyətli bir yaşayış məntəqəsi kimi varlığını davam etdirməsinə şərait yaratmışdır.

Sagalassosun tarixi Hitit Dövrünə qədər gedib çıxır. E.ə. III minilliyin sonlarında Luvi tayfalarının bir qolu olan Pisidiyalılar tərəfindən salındığı düşünülən şəhər, e.ə. VII əsrdə Lidya Krallığının, e.ə. 546-cı ildən etibarən isə Fars İmperiyasının nəzarətinə keçmişdir. Farslar dövründə bölgə əhalisi muzdlu hərbi xidmətləri ilə tanınmışdır.

E.ə. 333-cü ildə Böyük İsgəndər tərəfindən fəth edilən şəhər, e.ə. 281-ci ildə Seleukos Krallığının tərkibinə daxil olmuş və inzibati və iqtisadi baxımdan inkişaf etmişdir. E.ə. 25-ci ildə Roma İmperiyasının torpaqlarına birləşdirilən Sagalassos, imperator Avqust dövründə mühüm bir şəhərə çevrilmiş və böyük ictimai binalarla təchiz olunmuşdur. İmperator Hadrian (m.s. 117-138) Sagalassosa Pisidiya bölgəsinin birinci şəhəri titulunu vermiş və bu dövrdə şəhər iqtisadi və mədəni cəhətdən ən parlaq dövrünü yaşamışdır.

Lakin eramızın VI və VII əsrlərində baş verən zəlzələlər və taun epidemiyaları şəhərin süqutuna səbəb olmuş, iqtisadi və demoqrafik gücünü itirən Sagalassos zamanla kənd tipli bir yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir. Səlcuq Dövründə bölgəyə gələn türklər Sagalassosun cənubundakı Ağlasuna yerləşərək şəhəri tərk etmişlər.

Roma Dövrü boyunca Sagalassos keramika istehsalı ilə məşhur olan bir mərkəzə çevrilmişdir. Xüsusilə qırmızı şirli saxsı qabları ilə tanınan şəhər, bu məhsullarını Ostia və Kartaca kimi Aralıq dənizi bazarlarına ixrac etmişdir. Bundan başqa, şəhər iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və mədən sənayesinə əsaslanırdı. İmperator Avqust dövründə şəhərdə infrastruktur layihələri inkişaf etdirilmiş, su yolları inşa edilmiş və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti genişləndirilmişdir.

Sagalassos, Roma mühəndisliyi və sənətinin Anadoludakı ən diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Şəhərdə yerləşən monumental tikililər arasında Antoninlər Çeşməsi, Neon Kitabxanası, Bouleuterion (Şura Binası), Teatr, Aşağı və Yuxarı Agora kimi mühüm binalar yer alır. Antoninlər Çeşməsi, şəhərin bol su mənbələrinə malik olması səbəbindən Sagalassosun su mühəndisliyi sahəsindəki inkişafını göstərən əhəmiyyətli bir abidədir.

^{Antoninlər Çeşməsi}

Sagalassos heykəltəraşlıq sahəsində də diqqətçəkən əsərlərə malikdir. İmperator Hadrian və Marcus Aureliusun nəhəng heykəlləri bu sahədəki sənət nailiyyətlərini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Şəhərin tikililərində Roma memarlığına xas detalları açıq şəkildə görmək mümkündür.

VI əsrdə baş verən taun epidemiyası və zəlzələlər Sagalassosun süqut prosesini sürətləndirmişdir. Şəhərin iqtisadi və sosial strukturu tədricən zəiflədikcə əhali köç etməyə başlamış və şəhər zamanla kiçik bir yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir. XIII əsrdə Səlcuqlar bölgədəki son Bizans hərbi qala məskənini məhv etdikdən sonra Sagalassos tamamilə tərk edilmişdir.

Sagalassos Qərb dünyası tərəfindən ilk dəfə 1706-cı ildə fransız səyyah Paul Lucas tərəfindən kəşf edilmişdir. XIX əsr boyunca bir çox Avropalı tədqiqatçı tərəfindən araşdırılan şəhər, 1990-cı ildən etibarən Belçikanın Leuven Universiteti tərəfindən aparılan sistematik qazıntılar nəticəsində gün üzünə çıxarılmışdır. Bu prosesdə bölgə əhalisi də qazıntı və bərpa işlərində fəal rol oynamışdır.

1990-cı illərdən bəri aparılan qazıntılar nəticəsində Antoninlər Çeşməsi bərpa edilərək yenidən işlək vəziyyətə gətirilmiş, Yuxarı Agora, Aşağı Agora, teatr, şəhər məclis binası, Roma hamamı və Hadrian Məbədi kimi tikililər qazıntı və bərpa işləri ilə aşkara çıxarılmışdır.

Sagalassos həm strateji mövqeyi, həm də tarixi dövr ərzindəki iqtisadi və mədəni inkişafı ilə Antik Dövrün ən diqqətçəkən şəhərlərindən biri olmuşdur. 2009-cu ildə UNESCO Dünya Mirası Müvəqqəti Siyahısına daxil edilən şəhər, hazırda davam edən arxeoloji tədqiqatlar və bərpa layihələri ilə qorunmaqdadır. Anadolunun ən yaxşı qorunan antik şəhərlərindən biri olan Sagalassos, tarixi, arxeoloji və memarlıq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır və həm elmi araşdırmalar, həm də turizm üçün böyük potensiala malikdir.