Rəqəmsal Nəzarət

Rəqəmsal nəzarət fərdlərin, qrupların və ya cəmiyyətlərin rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə izlənməsi, məlumatların toplanması və bu məlumatların təhlil edilməsidir. İnternetin, ağıllı cihazların və süni intellektin geniş yayılması ilə böyüyən bu sahə dövlətlər, şirkətlər və fərdlər tərəfindən istifadə edilir. Məhremiyyət, təhlükəsizlik və nəzarət arasındakı gərginliklə əlaqələndirilir.

Rəqəmsal nəzarətin tarixi internetin başlanğıcına qədər gedib çıxır. 1990-cı illərdə internetin kommersiya istifadəsinə açılması ilə şirkətlər istifadəçi davranışlarını izləməyə başlamışdır. Məsələn, kukilər (cookies) 1994-cü ildə ABŞ-da Netscape tərəfindən təqdim edilmiş və veb baxış vərdişlərini izləmək üçün istifadə olunmuşdur.

1990-cı illərdən etibarən qlobal kommunikasiya şəbəkələri inkişaf etdikcə, dövlətlər də kəşfiyyat proqramlarını genişləndirmişdir. Məsələn, ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən icra edilən ECHELON proqramı beynəlxalq telefon danışıqlarını və internet trafikini təhlil etmək üçün istifadə olunmuşdur.

2000-ci illərdə rəqəmsal nəzarət kütləvi fenomenə çevrilmişdir. 11 Sentyabr 2001 terror hadisələrindən sonra ABŞ-da Patriot Act qanuniləşdirilmiş və telefon dinləmələrindən e-poçt skanlarına qədər geniş bir nəzarət şəbəkəsi yaradılmışdır. Sosial medianın yüksəlişi (Facebook – 2004, Twitter – 2006) ilə şirkətlər məlumatları reklam üçün sistematik şəkildə toplamağa başlamışdır. Məsələn, Google, 2000-ci illərin ortalarında Gmail üzərindən istifadəçi e-poçtlarını skan edərək hədəfli reklamlar təqdim etmişdir.

2013-cü ildə Edvard Snouden tərəfindən açıqlanan NSA sızmaları, PRISM proqramı vasitəsilə milyonlarla insanın ünsiyyətinin izlənildiyini ortaya qoymuş və hətta Almaniya kansleri Angela Merkelin telefonunun dinlənildiyi üzə çıxmışdır.

2020-ci illər texnologiyanın daha da mürəkkəbləşdiyi yeni bir dövrü ifadə edir. Çinin sosial kredit sistemi 2020-ci ildə tam tətbiq olunmağa başlanmış və vətəndaşların alış-verişdən nəqliyyata qədər bütün fəaliyyətləri izlənilərək qiymətləndirilmişdir. COVID-19 pandemiyası zamanı Cənubi Koreya, virusun yayılmasını izləmək üçün mobil telefon məlumatlarından istifadə etmiş və bu, səhiyyə məqsədilə nəzarətin qanuniləşdirilməsinin nümunəsi olmuşdur. Ağıllı şəhər layihələri (məsələn, Sinqapurda IoT sensorları) və Əşyaların İnterneti (IoT) nəzarətin gündəlik həyata daha dərin şəkildə inteqrasiya olunduğunu göstərir.

Dövlət nəzarəti – milli təhlükəsizlik məqsədilə aparılır. Məsələn, Böyük Britaniyanın GCHQ agentliyinin Tempora proqramı 2010-cu illərdə internet kabellərini izləyərək milyonlarla məlumat paketini təhlil etmişdir. Londonda 2023-cü il etibarilə 600.000-dən çox təhlükəsizlik kamerası olduğu təxmin edilir. Hindistanda Aadhaar sistemi, biometrik məlumatlar vasitəsilə 1 milyarddan çox insanı izləyir. Bu, şəxsiyyətin tanınması məqsədilə əsaslandırılsa da, məxfilik problemlərinə səbəb olur.

Korporativ nəzarət – özəl şirkətlər tərəfindən kommersiya məqsədilə həyata keçirilir. Amazon, Alexa cihazları vasitəsilə istifadəçi danışıqlarını qeydə alıb təhlil edir. 2019-cu ildə bu məlumatların işçilər tərəfindən dinlənildiyi üzə çıxmış və ictimaiyyətin sərt reaksiyasına səbəb olmuşdur. Çində Tencent, WeChat mesajlarını izləyir; bu, həm reklam məqsədilə, həm də dövlət orqanları ilə məlumat paylaşmaq üçün istifadə olunur.

Fərdi nəzarət – şəxslər və ya kiçik qruplar tərəfindən həyata keçirilir. ABŞ-da, 2021-ci ildə bir boşanma prosesində bir nəfərin həyat yoldaşının telefonuna casus proqram yerləşdirdiyi və bunun məhkəmə sübutu kimi istifadə olunduğu ortaya çıxmışdır. Yaponiyada, 2020-ci ildə bir şəxsin drone istifadə edərək bir qadını izlədiyi məlum olmuşdur.

Rəqəmsal nəzarət, məxfiliyə ciddi təsir göstərir. Snoudenin açıqlamaları, NSA-nın Kanadadakı hava limanlarında Wi-Fi istifadəçilərini izlədiyini ortaya qoymuş və bu, fərdi azadlıqlara müdaxilə kimi qiymətləndirilmişdir. Avropada GDPR (2018) qəbul edildikdən sonra şirkətlərə istifadəçi razılığı olmadan məlumat toplamaq qadağan edilsə də, Facebook 2020-ci ildə bu qaydaları pozduğu iddiaları ilə üzləşmişdir.

2018-ci ildə Cambridge Analytica skandalı rəqəmsal məlumatların siyasi manipulyasiya məqsədilə istifadə oluna biləcəyini sübut etmişdir. Facebook-dan 87 milyon istifadəçinin məlumatları toplanmış və siyasi kampaniyalarda manipulyasiya üçün istifadə olunmuşdur. Çində, TikTokun istifadəçi məlumatlarını analiz etdiyi iddiaları səbəbilə 2022-ci ildə ABŞ-da araşdırma başladılmışdır.

Rəqəmsal nəzarət dövlətlər və şirkətlər tərəfindən təhlükəsizlik məqsədilə geniş istifadə olunur. Dövlətlər, cinayət və terrorla mübarizə aparmaq üçün qabaqcıl nəzarət sistemləri inkişaf etdirmişdir. Xüsusilə üz tanıma texnologiyası, şübhəlilərin müəyyən edilməsində mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Şirkətlər, daxili təhlükəsizliyi təmin etmək və əməliyyat səmərəliliyini artırmaq üçün nəzarət sistemlərindən istifadə edirlər. Məsələn, Amazon, anbar işçilərini izləyən sistemlər tətbiq etmişdir. Lakin bu cür tətbiqlər məhremiyyət problemlərinə səbəb olur və iş yerində psixoloji təzyiq yarada bilir. Avtoritar rejimlər, rəqəmsal nəzarəti daha çox ictimai nəzarət məqsədilə istifadə edir. Çinin sosial kredit sistemi, vətəndaşların sosial davranışlarını ciddi nəzarətə alır.