Robert Emerson Lucas Jr. (15 Eylül 1937, Yakima, Washington – 15 Mayıs 2023, Chicago, Illinois), Amerikalı iktisatçı ve akademisyen. Chicago Üniversitesi'nde yaklaşık elli yıl boyunca görev yapan Lucas, Yeni Klasik Makroekonomi'nin kurucu ismi olarak kabul edilmektedir.

Lucas'ın en kalıcı katkıları üç alanda yoğunlaşır: rasyonel beklentiler teorisi, Lucas Eleştirisi ve içsel büyüme teorisi. Bu çalışmalar hem ekonometri hem de para politikası anlayışını yeniden biçimlendirmiş, Keynesyen makroekonomiyle yaşanan köklü kopuşun entelektüel zeminini oluşturmuştur.

N. Gregory Mankiw, Lucas'ı "20. yüzyılın son çeyreğinin en etkili makroiktisatçısı" olarak tanımlamıştır. 2020 yılında dünya genelinde en çok atıf yapılan iktisatçılar arasında 10. sıraya yerleşmiştir. ^【1】

Robert E. Lucas Jr., 15 Eylül 1937'de Washington eyaletinin Yakima kasabasında dünyaya geldi. Babası Robert Emerson Lucas ve annesi Jane Templeton Lucas, kasabada küçük bir dondurma restoranı işletiyordu. Lucas'ın kendi ifadesiyle: "Restoran, 1937–38 durgunluğunun kurbanı oldu." ^【2】 Aile bunun üzerine Seattle'a taşındı; babası tersanelerde kaynakçı olarak çalışmaya başladı, zamanla satış mühendisi ve şirket genel müdürü konumuna yükseldi.

Seattle'daki Roosevelt Lisesi'nden 1955'te mezun olan Lucas, matematik ve fen bilimlerine olan yeteneğiyle öne çıkıyordu. Ailesi ve öğretmenleri onun Washington Üniversitesi'nde mühendislik okuyacağını bekliyordu. Ancak 17 yaşında burs kazanarak Chicago Üniversitesi'ne gitme kararı aldı. Kendi anlatımıyla: "Chicago'ya giden 44 saatlik tren yolculuğuna başladığımda, ilginç bir şeylerin çıkacağından oldukça emindim." ^【3】

Chicago Üniversitesi'nde mühendislik bölümü olmadığı için Lucas tarih bölümüne kaydoldu; ancak bu tercih düşünce dünyasını beklenmedik biçimde genişletti. Eski Yunan ve Roma uygarlıklarına duyduğu ilgi onu ekonomi tarihine yöneltti. 1959'da tarih lisans diplomasını aldı.

Lisans sonrasında California-Berkeley'de tarih doktorasına başladı; ancak ekonometri ve teorik iktisada olan ilgisi ağır bastı. Chicago'ya dönerek iktisat doktorasına geçiş yaptı. Bu dönemde Paul Samuelson'ın Foundations of Economic Analysis adlı kitabını baştan sona defalarca çalıştığını, sonunda Chicago fakültesinin herhangi bir üyesi kadar yetkin bir ekonomist hâline geldiğini aktarır. ^【4】

1960'ta Milton Friedman'ın fiyat teorisi dersine girdi. Bu ders, Lucas'ın entelektüel dönüm noktası oldu: "Friedman'ın dersinden çıkınca, onun yaptıklarını öğrendiğim matematikle ifade etmeye çalışırdım. Onun kadar hızlı düşünemezdim; ama sistematik bir yaklaşım geliştirirsem doğru yere varabileceğimi biliyordum." ^【5】

1964'te Harberger ve Lewis danışmanlığında, sermaye–emek ikame esnekliklerini tahmin eden bir tez yazarak iktisat doktorasını tamamladı.

Lucas, doktorasını tamamladıktan hemen önce, 1963'te Carnegie Mellon Üniversitesi'nin Endüstriyel Yönetim Yüksekokulu'na (GSIA) katıldı. Burada John Muth, Thomas Sargent ve Edward Prescott gibi isimlerle birlikte çalıştı. Bu dönem, onun rasyonel beklentiler düşüncesini olgunlaştırdığı yıllardır.

1974'te Chicago Üniversitesi'ne döndü ve 1975'te iktisat profesörü olarak atandı; bu görevi ölümüne kadar sürdürdü. Üniversitede "John Dewey Distinguished Service Professor Emeritus" unvanını taşıdı.

1995'te Nobel Ekonomi Ödülü'nü tek başına aldı. Ödülün gerekçesi şöyleydi: "Rasyonel beklentiler hipotezini geliştirmiş ve uygulamış, böylece makroekonomik analizi dönüştürmüş ve ekonomi politikasına ilişkin anlayışımızı derinleştirmiştir." ^【6】

• 1972 — "Expectations and the Neutrality of Money" — rasyonel beklentiler modelinin ilk tam formülasyonu.
• 1976 — "Econometric Policy Evaluation: A Critique" — "Lucas Eleştirisi" olarak tarihe geçen makale.
• 1981 — Studies in Business-Cycle Theory — 1970'lerin araştırmalarını bir araya getiren derleme.
• 1987 — Models of Business Cycles — teorik çerçevenin genel özeti.
• 1988 — "On the Mechanics of Economic Development" — içsel büyüme teorisinin temel makalesi.
• 1995 — Nobel Ekonomi Ödülü.
• 2020 — Dünya genelinde en çok atıf yapılan 10. iktisatçı.

Lucas'ın en devrimci katkısı, ekonomik bireylerin mevcut tüm bilgiyi en iyi biçimde kullanarak beklenti oluşturduğunu ve bu nedenle sistematik olarak yanıltılamayacağını öne süren rasyonel beklentiler hipotezidir.

Bu teori, Keynesyen makroekonomiyle köklü bir kopuşu temsil ediyordu. Keynesyen modeller, hükümetlerin para ve maliye politikasıyla istihdamı kalıcı olarak artırabileceğini varsayıyordu. Lucas ise bireylerin bu politikaları öngörerek davranışlarını buna göre güncelleyeceğini, dolayısıyla politikanın gerçek ekonomik değişkenler üzerindeki etkisinin sıfıra yaklaşacağını gösterdi. ^【7】

Lucas'ın 1976 tarihli "Econometric Policy Evaluation: A Critique" makalesi, makroekonomiyi derinden sarsan en önemli çalışmalardan biridir. Temel iddia şudur: Büyük ölçekli ekonometrik modeller, belirli bir politika ortamında gözlemlenen davranış kalıplarına dayanır. Politika değiştiğinde bireyler beklentilerini günceller ve modelin parametreleri de değişir; dolayısıyla model artık politika tahmini için işe yaramaz hâle gelir. ^【8】

Bu eleştiri, o dönem hükümetler tarafından yaygın biçimde kullanılan büyük ölçekli Keynesyen ekonometrik modellerin temelini sarstı ve iktisat politikasında derin bir paradigma değişimine yol açtı.

1988'de yayımlanan "On the Mechanics of Economic Development" makalesi, uzun dönem ekonomik büyümeyi açıklayan bir diğer önemli katkıdır. Lucas burada beşerî sermaye birikiminin büyüme sürecinin içinde bir faktör olarak modellenebileceğini gösterdi. Bu yaklaşım, Paul Romer'in çalışmalarıyla birlikte içsel büyüme teorisinin temelini oluşturdu.

Rasyonel beklentiler çerçevesinden türetilen bu önerme, öngörülebilir para politikasının reel çıktı veya istihdam üzerinde sistematik bir etkisinin olamayacağını savunur. Bu fikir, merkez bankacılığında öngörülebilirlik ve güvenilirlik ilkelerinin ön plana çıkmasında belirleyici rol oynamıştır. ^【9】

Lucas, 1959'da Rita Cohen ile evlendi. Bu evlilikten iki oğlu oldu: Stephen ve Joseph. Çift 1982'de boşandı. Boşanma anlaşması, ilerleyen yıllarda ilgi çekici bir ayrıntıyla anıldı: Rita Lucas, sözleşmeye Lucas'ın ileride kazanabileceği Nobel Ödülü gelirinin yarısına hak kazanacağına dair bir madde ekletmişti. Lucas 1995'te Nobel Ödülü'nü kazanınca bu anlaşma gerçekten uygulandı.

Lucas daha sonra Nancy Stokes ile birlikteliğini sürdürdü. Nobel biyografisinde bu dönemi "Chicago'ya döndükten sonra hayatım yeniden anlam kazandı" sözleriyle aktardı. ^【10】

Lucas, entelektüel merakını kariyerinin sonuna dek korudu. Matematik dilini sevmesine karşın fikirlerini geniş kitlelerle tartışmaktan da zevk aldı. Derse karşı seçici bir tutumuyla bilinirdi; Chicago yıllarında ilgisini çekmeyen derslere girmediğini, buna karşın ilgi çeken konularda saatlerce kütüphanede çalıştığını bizzat aktardı.

Yakima'dan Chicago'ya yaptığı o tren yolculuğunu ömür boyu anekdot olarak anlattı. Babasıyla tartıştığı uygulamalı matematik problemlerinin kendisini hem mühendisliğe hem de iktisada hazırladığını düşünürdü. ^【11】

Lucas, emekliliğinin ardından da akademik üretimini sürdürdü. Beşerî sermaye ve ekonomik büyüme üzerine çalışmalarını devam ettirdi; iktisadın geleceği ve büyüme teorisinin sınırları konusundaki görüşlerini çeşitli platformlarda paylaştı.

Chicago Üniversitesi'nin yaklaşık elli yıl boyunca ayrılmaz bir parçası oldu. Sınıfta ve seminerlerde Friedman geleneğini sürdürerek "ekonomik mantığı nereye götürürse götürsün takip et" anlayışını kuşaktan kuşağa aktardı.

Robert E. Lucas Jr., 15 Mayıs 2023'te Chicago'da, 85 yaşında hayatını kaybetti. Vefatının ardından Chicago Üniversitesi yaptığı açıklamada onu "devrimci teorileriyle makroekonominin seyrini değiştiren, yaklaşık elli yıl boyunca bu üniversiteye hizmet eden eşsiz bir düşünür" olarak nitelendirdi. ^【12】