​Rani ki Vav

Rani ki Vav (Kraliçe Basamaklı Kuyusu), Hindistan'ın Gücerat eyaletinin Patan şehrinde, Saraswati Nehri kıyısında yer alan ve 11. yüzyıl Solanki (Chalukya) mimarisinin en görkemli örneklerinden biri kabul edilen devasa bir yeraltı su yapısıdır. Basamaklı kuyu (vav) geleneğinin teknik ve sanatsal zirvesini temsil eden bu anıtsal yapı, suyun kutsallığını yücelten ters bir tapınak formunda tasarlanmış ve 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir ^【1】.

​Rani ki Vav, Solanki Hanedanlığı'nın hükümdarı I. Bhimdev’in (h. 1022–1064) anısına, eşi Kraliçe Udayamati tarafından 11. yüzyılın üçüncü çeyreğinde inşa ettirilmiştir ^【2】. Yapı, Solanki döneminin siyasi istikrar ve sanatsal zenginlik döneminde, kraliyet gücünün ve dini adanmışlığın bir simgesi olarak yükselmiştir. Ancak, inşasından kısa bir süre sonra Saraswati Nehri’nin yatak değiştirmesi ve meydana gelen şiddetli seller neticesinde yapı tamamen balçık ve kum tabakalarıyla kaplanmıştır.

​Yüzyıllar boyunca yeraltında saklı kalan bu mimari hazine, 19. yüzyıla kadar sadece yerel anlatılarda varlığını sürdürmüştür. 1890’larda arkeologlar James Burgess ve Henry Cousens tarafından kalıntıları fark edilmiş olsa da, yapının tamamen gün yüzüne çıkarılması Hindistan Arkeolojik Araştırmalar Kurumu (ASI) tarafından 1980’li yıllarda gerçekleştirilen kapsamlı kazılarla mümkün olmuştur ^【3】. Balçık tabakasının koruyucu etkisi sayesinde, yapıdaki binlerce heykel ve mimari detay günümüze neredeyse ilk günkü keskinliğiyle ulaşmıştır.

​Rani ki Vav, doğu-batı aksında uzanan ve yedi kattan oluşan devasa bir yeraltı kompleksidir. Yaklaşık 65 metre uzunluğa, 20 metre genişliğe ve 28 metre derinliğe sahip olan yapı; merdivenli bir koridor, dört adet çok katlı pavyon, bir su toplama tankı (kunda) ve en batı uçta yer alan derin kuyu silindiri bölümlerinden oluşur ^【4】.

^{Oyma putlar iç duvar ve ayağı Rani ki vav.} (DepositPhotos)

Geleneksel Hindu tapınaklarının aksine Rani ki Vav, gökyüzüne yükselmek yerine toprağın derinliklerine doğru ilerleyen bir "ters tapınak" mimarisi sergiler. Girişten itibaren aşağı doğru inen yedi teras, ziyaretçiyi suyun kutsal merkezine hazırlar. Her kat, duvarları toprak basıncına karşı destekleyen sütunlu pavyonlarla birbirine bağlanır. Bu pavyonlar, derinlik arttıkça artan kat sayılarıyla yapının statik dengesini korur ^【5】.

Yapıda başlangıçta planlanan 292 sütundan 226'sı günümüze ulaşmıştır. Her pavyon, basamaklı koridoru bölümlere ayırarak toprağın yan basıncını karşılayan birer istinat yapısı görevi görür. Dördüncü pavyon, kuyu silindirine bitişik olup en derin noktadadır ve burada yedi kat planlanmıştır. Mimarlar, kumlu toprağın baskısını önlemek için ana duvarların arkasında 45 cm kalınlığında taş kaplamalarla gizlenmiş tuğla destek üniteleri kullanmıştır ^【6】.

Yapının 88 feet derinliğindeki kuyu silindiri, mevsimsel su seviyesi değişimlerine uyum sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Muson dönemlerinde su seviyesi en üst basamaklara kadar çıkarken, kurak aylarda su en alt seviyelere çekilir. Kuyu silindirinin iç duvarları dahi geometrik desenler ve tanrı figürleriyle bezenmiştir. Ayrıca, yapının stabilitesini artırmak için kuyu silindirinin hemen önünde yer alan su toplama tankında, inşaat sırasında eklenen iki katlı bir "bracing" (takviye) çerçevesi bulunmaktadır ^【7】.

​Rani ki Vav, barındırdığı 500'den fazla ana heykel ve 1000'i aşkın ikincil figürle dünyadaki en zengin süslemeli basamaklı kuyudur ^【8】. Heykel programı, Hindu kozmolojisinin ve dini inanışlarının kapsamlı bir dökümü niteliğindedir.

Yapının merkezi figürü, koruyucu tanrı Vishnu’dur. Üçüncü katta yer alan ve Vishnu'nun on enkarnasyonunu betimleyen Dashavatara panelleri, sanatsal işçiliğin zirvesidir. Bu panellerde; Varaha (yaban domuzu), Narasimha (aslan-adam), Vamana (cüce), Rama ve Krishna gibi formlar büyük bir detayla işlenmiştir ^【9】. Kuyunun en derin noktasında, suyun seviyesine yakın bir konumda Vishnu, bin başlı yılan Shesha üzerinde dinlenirken (Sheshashayi Vishnu) tasvir edilmiştir; bu betimleme suyun sonsuzluğunu simgeler.

Duvarlar yalnızca tanrılarla değil, aynı zamanda apsara olarak adlandırılan göksel dansçılar ve yakshini figürleriyle bezelidir. Bu heykeller, 11. yüzyıl Hindistan’ının günlük estetik anlayışını yansıtır; ayna karşısında makyaj yapan, saçlarını tarayan veya müzik aletleri çalan kadın figürleri zarafeti simgeler ^【10】. Ayrıca, duvarlardaki karmaşık geometrik desenlerin ve çiçekli motiflerin, Patan bölgesine özgü ünlü Patola ipek dokumalarıyla benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir; bu durum mimari ve tekstil sanatları arasındaki karşılıklı etkileşimi kanıtlar ^【11】.

^{Apsara, Rani ki vav.} (DepositPhotos)

​Basamaklı kuyular, Hindistan'ın batısındaki kurak iklimde sadece su ihtiyacını karşılayan yapılar değil, aynı zamanda önemli sosyal ve dini merkezlerdi. Rani ki Vav, kervan yolları üzerinde yer alması sebebiyle yolcular için serin bir sığınak, yerel halk için bir sosyalleşme alanı ve tanrılara adanmış bir ibadet mekanı işlevi görmüştür. Suyun yeryüzüne çıkışının kutsallığı, yapının her köşesine işlenen dini figürlerle vurgulanmış; kuyuya iniş süreci sembolik bir ruhsal arınma yolculuğuna dönüştürülmüştür^【12】 .