Putamen

Putamen, beynin derin nükleuslarından oluşan bazal gangliyonların temel ve en büyük bileşenlerinden biridir. Anatomik olarak globus pallidus ile birleşerek lentiform nükleusu; kaudat nükleus ve nükleus akkumbens ile birlikte ise beynin subkortikal bir yapısı olan striatumu oluşturur. Embriyolojik açıdan incelendiğinde, gebeliğin beşinci haftasının sonlarına doğru prosensefalondan farklılaşan telensefalon bölgesinden köken aldığı görülmektedir. Nöroanatomik yapısı gereği, beynin en yüksek metabolik hızına sahip dokularından biridir ve serebral kortekse kıyasla perivasküler alanlarında farklılıklar barındıran özelleşmiş bir glimfatik/lenfatik drenaj sistemine sahiptir.

^{Putamen yerleşimini gösteren görsel. (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Putamenin vasküler beslenmesi, anterior serebral arter ve orta serebral arterin perforan dalları olan, aynı zamanda "lentikülostriyatal arterler" olarak da bilinen ince damarlar tarafından sağlanır. Nörolojik ağ örgüsü bağlamında putamen, karmaşık kortiko-bazal gangliyon ağları aracılığıyla korteks ile uyum içinde çalışmaktadır. Putamenin işlevlerini yerine getirmesinde veri sağlayan üç ana afferent girdi kaynağı serebral korteks, talamus ve beyin sapının dopaminerjik hücreleridir. Gelen bu duyusal ve motor sinyaller, striyatumdan geçtikten sonra efferent yollarla pallidum kompleksi ile substantia nigranın pars reticulata ve pars compacta bölgelerine iletilir. Kortiko-striyato-talamokortikal yollar aracılığıyla farklı kortikal bölgelerden alınan veriler işlenerek talamus üzerinden yeniden kortekse yansıtılmaktadır. Bu entegrasyon sürecinde anterior putamen korteksteki asosiyasyon bölgeleriyle, posterior putamen ise primer motor korteks ve tamamlayıcı motor alan ile yoğun bir iletişim halindedir.

Geleneksel tıp literatüründe bazal gangliyonlar ağırlıklı olarak motor fonksiyonlarla ilişkilendirilse de putamen; motor kontrol, dil fonksiyonları, öğrenme, ödül mekanizması ve bilişsel işlevler gibi oldukça geniş bir yelpazede rol almaktadır. Putamenin duygu, motivasyon ve hedefe yönelik karmaşık davranışların düzenlenmesinde de kritik bir işlevi bulunmaktadır. Putamen, dopamin nörotransmitteri ile güçlü bir etkileşim içinde çalışarak yiyecek arama, bağımlılık ve karar verme gibi motivasyona dayalı davranışları yöneten beynin dopaminerjik sisteminin temel striyatal bileşenidir. Nörogörüntüleme çalışmalarında, beynin ödül sisteminde asimetrik lateralizasyon olduğu saptanmış, yiyecek ödüllerine verilen nöral yanıtın ağırlıklı olarak sol yerine sağ putamende işlendiği gösterilmiştir. Özellikle sağ putamenin, beynin belirginlik ağı (salience network) ile olan dinlenme durumu fonksiyonel bağlantısının gücü, yiyecek tüketimi üzerinden çocuklarda beden kitle indeksi ile doğrudan ilişkilendirilmiştir. Ayrıca putamen, ağrının hem duyusal hem de motor yönlerini modüle etmekle beraber, kişilerin kendi bebeklerini tanıyarak anne sevgisini ifade ettikleri maternal davranışların nörolojik altyapısında da aktif rol oynamaktadır.

Klinik pratikte putamen, beyin içi hipertansif kanama ve enfarktüslerin en sık izlendiği odaklardan biridir. Lentikülostriyatal damarların tirbuşon benzeri anatomik yapısı lümen içi basıncı artırarak kanamaya zemin hazırlarken, fibrinoid nekroza sekonder gelişen Charcot-Bouchard anevrizmaları bu bölgeyi rüptüre yatkın hale getirir. Tersine, lipohiyalinozis ve mikro-aterom oluşumu ise putamende iskemik enfarktüslere yol açmaktadır. Putaminal kanama veya iskemiler sonucunda saf motor veya duyu kayıplarından, ataksik hemipareziye, dominant hemisfer lezyonlarında afaziye ve sağ putaminal lezyonlarda hemineglect (ihmal) sendromuna kadar uzanan geniş bir nörolojik disfonksiyon tablosu ortaya çıkmaktadır. Ciddi kitle etkisi, hayati tehlike arz eden herniasyon veya internal kapsül basısına bağlı hemiparezi durumlarında dekompresyon ve sitotoksik ödemin kontrolü amacıyla endoskopik, stereotaktik veya kraniotomi yoluyla cerrahi tahliye yöntemlerine başvurulmaktadır.

Putamenin anatomik yapısındaki ve hacmindeki (volüm) fizyolojik ve patolojik değişiklikler, pek çok hareket bozukluğu ve psikiyatrik hastalık ile doğrudan ilişkilidir. Bipolar bozukluk, Tourette sendromu ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu gibi sendromlarda putamen hacmi artış gösterirken; cinsiyet fark etmeksizin normal yaşlanma süreciyle beraber ve majör depresyon, otizm, şizofreni gibi tablolarda putamen hacminde azalma saptanmaktadır. Obsesif-kompulsif bozukluğun (OKB) ise ilginç bir şekilde yaşlanmaya bağlı putaminal hacim kaybını engellediği belgelenmiştir.

Dopaminin posterior putamende tükenmesi sonucunda rijidite, tremor ve denge bozukluğu ile karakterize olan Parkinson hastalığı, putamen ile ilişkili en çok bilinen nörodejeneratif patolojidir. Manyetik rezonans (MR) görüntüleme temelli volumetrik çalışmalarda, henüz klinik olarak belirgin bir bilişsel bozukluk tanısı almamış, kognitif durumu normal kabul edilen Parkinson hastalarında (PD-CN) dahi sağ putamen hacminde istatistiksel açıdan anlamlı bir azalma olduğu tespit edilmiştir. Yüksek putamen hacminin, dikkati sürdürme ve yürütücü işlevler üzerinde koruyucu ve destekleyici etkileri olduğu kanıtlanmıştır. Parkinson hastalarında saptanan subkortikal gri madde hacim kayıpları, yürütücü işlevlerdeki zayıflama (özellikle Trail Making Test/İz Sürme Testi skorlarındaki düşüşler) ile anlamlı düzeyde ilişkilidir.

İleri düzey nörogörüntüleme teknikleri, putamenin fiziksel yapısının yanı sıra fonksiyonel bağlantısallığının (functional connectivity) önemini de ortaya koymaktadır. Putamen ile orta beyin (özellikle substantia nigra ve ventral tegmental alan) arasındaki dinlenme durumu fonksiyonel bağlantısı, doğrudan dopaminerjik nörotransmitter sisteminin hücresel bütünlüğünü ve işlevselliğini yansıtmaktadır. Parkinson hastalığı ve Lewy Cisimcikli Demans gibi nigrostriyatal dopamin kaybıyla ilerleyen nörodejeneratif patolojilerde, orta beyin ile putamen arasındaki fonksiyonel bağlantının azaldığı görülmektedir. Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) entegrasyonuyla yapılan analizlerde, orta beyin-putamen işlevsel bağlantısındaki bireysel azalmanın, striyatumdaki presinaptik dopamin taşıyıcı (DAT) düzeylerindeki düşüş (dopaminerjik hasar) ile kuvvetli bir orantı içinde olduğu ispatlanmıştır. Bu bulgular çerçevesinde putamen hacmi ve putamen-orta beyin ağ bağlantısallığı, dopamin kaybıyla seyreden nörodejeneratif hastalıkların tespitinde ve bilişsel yetilerdeki düşüşün takibinde nesnel ve güvenilir bir nörolojik biyobelirteç olarak değerlendirilmektedir.

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.