Pisikoanalitik Kuram

^{Pisikoanalitik kuramcısı Sigmund Freud Görseli (}Rawpixel⁾

Psikanalitik kuram, kurucusu Sigmund Freud tarafından 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında, başlangıçta nevroz ve çeşitli zihinsel bozuklukların tedavisi için bir klinik yöntem olarak geliştirilmiştir^【1】. Ancak bu disiplin, zaman içerisinde sadece tıbbi bir müdahale biçimi olmaktan çıkarak; insan davranışlarını, kişiliğini, tinsel dünyayı ve kültürün kökenlerini açıklayan evrensel ve kapsamlı bir teoriye dönüşmüştür^【2】. Davranışların ardında bilinçli farkındalığın ötesinde yer alan bilinçdışı unsurların, bastırılmış arzuların ve doğuştan gelen içgüdüsel temellerin yattığı fikrini savunan bu sistem; akıl, duygu, düşünce ve istek süreçlerini bir bütün olarak ele almaktadır^【3】. Freud'un bu devrimsel yaklaşımı, insanın kendi üzerindeki hakimiyetini sarsarak, bireyin kararlarının ve eylemlerinin aslında bilinmeyen içsel güçler tarafından yönlendirildiğini ileri sürmüştür^【4】.

Ruhsal Aygıtın Katmanları ve Yapısı kuram, insan zihnini ve kişiliğini anlamlandırmak için birbirini tamamlayan iki temel model sunar.^【5】

Ruhsal aygıtın üç boyutlu olduğunu ve zihinsel etkinliklerin farkındalık düzeyine göre ayrıldığını savunan bu görüşe göre zihin üç katmandan oluşur:

Bireyin bulunduğu andaki davranışlarını fark edip anlamlandırabildiği bölümdür.

Hafıza deposu olarak işlev gören, dikkatin zorlanmasıyla bilgilerin bilince çıkarılabildiği alandır.

Zihnin en geniş bölümüdür; toplum tarafından bastırılan dürtüler, travmatik anılar ve arzulanan istekler burada saklanır

1923 yılında geliştirilen bu modelde psişe, sürekli etkileşim ve çatışma halindeki üç dinamik birimden meydana gelir:^【6】

Kişiliğin en ilkel yönüdür; haz ilkesi doğrultusunda dürtülerin anında doyurulmasını ister. ^【7】

Zihnin mantıklı bölümüdür; idden gelen istekleri gerçeklik ilkesi çerçevesinde değerlendirir. ^【8】

Toplumsal kural ve normların içselleştirilmesiyle gelişen ahlaki, vicdani ve yargılayıcı yapıdır.

Kişiliğin temel yapısının ilk beş yıllık dönemde oluştuğu kabul edilir. Gelişim süreci, libidinal enerjinin toplandığı vücut bölgelerine göre şu evrelerden geçer^【9】

Haz kaynağı ağız bölgesidir; bebek emme fonksiyonuyla doyuma ulaşır.^【10】

Tuvalet eğitiminin verildiği evredir; ebeveyn tutumları burada karakter özelliklerini şekillendirir. ^【11】

Cinsiyet farklılıklarının keşfedildiği, oedipus ve electra komplesinin yaşandığı kritik evredir.^【12】

Cinsel dürtülerin bastırıldığı sakin dönemdir.

Ergenlikle birlikte karşı cinse ilginin başladığı aşamadır.^【13】

Birey, içsel çatışmalar sonucu oluşan anksiyeteyi azaltmak için bilinçsizce savunma mekanizmaları kullanır:

Kaygı verici durumların veya arzuların bilinçdışına itilmesidir. Yüceltme (Süblimasyon): İlkel dürtülerin sanatsal veya toplumsal yararı olan eylemlere dönüştürülmesidir. Regresyon (Gerileme): Kaygı anında bireyin daha güvenli hissettiği önceki gelişim dönemlerine ait davranışlara dönmesidir.

Organizmanın dış dünyadaki travmatik bir gerçeği görmezden gelerek kendisini korumaya çalışmasıdır.

Uygarlık, bireyin içgüdüsel dürtülerinin Eros ve Thanatos sürekli boyun eğdirilmesi üzerine kuruludur. Freud'a göre insan, bir arada yaşayabilmek için özgürlüğünden vazgeçmiş ve dürtülerini dizginlemiştir; bu durum uygarlıktaki kaçınılmaz huzursuzluğun kaynağıdır^【14】.

Sanat eseri, sanatçının çocukluk anıları ve bastırılmış isteklerini yüceltme yoluyla görünür kılan bir edimdir. Freud yaratıcılığı, doyurulmamış bilinçaltı enerjilerine bir çıkış yolu bulmak için gerçek dünyadan ayrılarak düşleme sığınma olarak tanımlar.

Modern reklamlar, tüketicinin bilinçdışı arzularına ve fantezilerine hitap edecek şekilde kurgulanır. Marka kişilikleri oluşturulurken jungyen arpetiplerden yararlanarak tüketiciyle duygusal bir bağ kurulması amaçlanır.^【15】

Sosyal hizmet disiplini, başlangıç yıllarında psikanalitik kuramı medikal model olarak benimsemiştir. Bu yaklaşımda bireylerin problemlerinin kaynağı doğrudan kişinin kendisinde aranmış; çevresel faktörlerden ziyade bireyin içsel çatışmalarına ve çocukluk yaşantılarına odaklanılmıştır.^【16】

Freud insan yaşamını ve kültürün gelişimini iki temel içgüdünün mücadelesiyle açıklar: Uygarlığın devam edebilmesi için Eros'un Thanatos üzerindeki galibiyeti gerekmektedir.

Freud, sanat eserlerini analiz ederken sanatçıların psiko-biyografik geçmişlerine odaklanmıştır. Leonardo'nun çocukluk anıları ve Michelangelo'nun "Musa" heykelindeki figürün duruşu üzerinden süreçleri çözümlemiştir.

Reklam stratejilerinde tüketicinin kolektif bilinçaltına seslenmek amacıyla belirli kişilik modelleri kullanılır. Markalar evrensel arketiplerle özdeşleştirilir^【17】.

Sanat, psikanalitik açıdan arzularından acı çeken bireyler için bir teselli kaynağıdır.

Toplumsal düzenin kökenleri ilk baba ve klan yapısı üzerinden temellendirilir. Babayı öldüren oğulların duyduğu kolektif suçluluk duygusu, ensest yasağı gibi temel toplumsal kuralları (tabu) doğurmuştur.^【18】

Müdahale sürecinde temel amaç, danışanın kendi bilinçdışı süreçlerini ve geçmiş yaşantılarının bugünkü davranışları üzerindeki etkisini kavramasını (içgörü) sağlamaktır.

Reklam yaratıcılığı, bireyin ulaşılamayan arzularını ürünle ilişkilendirerek meşru bir zemine taşıyan bir yüceltme örneğidir.

Freud, çocuğun doğumdan itibaren vücudunun çeşitli bölgeleri üzerinden haz almaya odaklı "çok biçimli sapkın" (polimorf pervers) bir yapıda olduğunu savunur.