Pika Yeme Bozukluğu

Pika yemek bozukluğu; besleyici değeri bulunmayan ve gıda olarak kabul edilmeyen nesnelerin, belli bir süre boyunca, klinik müdahaleyi gerektirecek düzeyde, sürekli ve düzenli olarak tüketilmesi ile karakterize edilen bir yeme bozukluğudur. Bozukluğun ismi, Latincede gıda dışı nesneleri ayırt etmeksizin yemesiyle bilinen saksağan kuşundan türetilmiştir ve tıp literatüründe ilk kez M.Ö. 400 yılında Hipokrat tarafından tanımlanmıştır. ^【1】Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayımlanan Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı'nın önceki sürümlerinde yalnızca bebeklik ve çocukluk dönemi hastalıkları arasında sınıflandırılan pika, güncel versiyon olan DSM-5 ile birlikte her yaş grubunda teşhis edilebilmesine olanak tanıyan Beslenme ve Yeme Bozuklukları kategorisi altına alınmıştır.

Pika sendromuna sahip bireylerin tükettiği maddeler geniş bir yelpazede çeşitlilik göstermektedir. Tıp literatüründe en sık rastlanan pika formları arasında jeofaji, amilofaji ve pagofaji bulunmaktadır. Bunlara ek olarak ksilofaji, trikofaji, hyalofaji, koprofaji ile tebeşir, boya, sabun, kül, silgi ve kumaş gibi maddelerin tüketildiği vakalar da rapor edilmiştir. Pagofaji formunun özellikle demir eksikliği olan bireylerde daha belirgin olduğu ve katı buz dokusuna duyulan isteğin ön planda olduğu saptanmıştır.

^{Pika yeme bozukluğunu temsil eden bir görsel. (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Pika her yaş, cinsiyet ve sosyokültürel grupta görülebilmekle birlikte, özellikle 1-6 yaş arası çocuklarda, gebe kadınlarda ve zihinsel veya gelişimsel yetersizliği bulunan bireylerde çok daha yüksek yaygınlığa sahiptir. Yapılan epidemiyolojik çalışmalarda çocuklarda pika görülme sıklığı bölgesel olarak %3,8 ile %14 arasında değişmektedir. Gebe kadınları kapsayan küresel bir meta-analiz araştırmasında yaygınlık oranı %27,8 olarak bildirilmiş olup bu oranın Afrika kıtasındaki bazı ülkelerde %100'e kadar ulaşabildiği saptanmıştır. Zihinsel engelli bireylerde pika, en tehlikeli kendine zarar verici davranışlardan biri olarak kabul edilmekte ve zekâ seviyesindeki düşüşle paralel biçimde görülme sıklığı %33'lere kadar çıkabilmektedir. ^【2】Türkiye ölçeğinde değerlendirildiğinde ise özellikle jeofajinin Orta Anadolu'nun kırsal ve sosyoekonomik açıdan düşük bölgelerinde uzun yıllardır yaygın bir sorun olduğu ifade edilmektedir.

Pikanın ortaya çıkış nedeni tam olarak aydınlatılamamış olup çok faktörlü bir yapıya sahip olduğu kabul edilmektedir. Sendromun gelişimine etki eden mekanizmalar şu başlıklar altında incelenmektedir:

• Biyokimyasal ve Fizyolojik Faktörler: Pika davranışı ile mikrobesin eksiklikleri, özellikle de demir ve çinko yetersizliği arasında güçlü bir nedensel bağ bulunmaktadır. Gebe kadınlarda düşük hemoglobin seviyeleri ve azalmış demir depoları pika sendromunu tetikleyebilen temel organik unsurlar arasında yer almaktadır.
• Psikososyal ve Psikiyatrik Faktörler: Ebeveyn ihmali, çocukluk çağı istismarı, yetersiz anne-çocuk etkileşimi ve çevresel uyaran eksikliği pikanın öğrenilmiş bir davranış olarak gelişmesine zemin hazırlayabilmektedir. Özellikle bebeklik döneminde duygusal ve fiziksel bakımdan ihmal edilen bireylerin psikolojik boşluk hissini besin değeri olmayan nesnelerle doldurmaya çalıştığı düşünülmektedir. Otizm spektrum bozukluğu, şizofreni, erken başlangıçlı Alzheimer, obsesif-kompulsif bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve anksiyete gibi psikiyatrik tablolar da pikanın gelişimine katkıda bulunabilmektedir.
• Kültürel Faktörler: Bazı toplumlarda pika, arınma, şifa bulma veya gebelik sürecinin bir parçası olarak kültürel ve dinsel ritüellerle desteklenmekte ve patolojik bir durum olarak algılanmamaktadır.

^{Pika Yeme bozukluğunu temsil eden bir görsel. (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Pika sendromu, yutulan maddelerin fizyolojik niteliğine bağlı olarak yaşamı tehdit eden ağır komplikasyonlara yol açabilmektedir. Sindirim sisteminde yabancı cisim birikimine bağlı tıkanıklıklar ve bağırsak delinmeleri en ciddi acil durumlardandır. Ayrıca kurşun içerikli boyaların yutulmasıyla gelişen ağır metal zehirlenmeleri, toprak tüketimi kaynaklı parazit enfeksiyonları, yetersiz beslenmeye bağlı anemi ve büyüme geriliği klinik tablolara eşlik etmektedir. Diş minesi erozyonu, kırık dişler, gastrit ve kolon genişlemesi de sık karşılaşılan fiziksel sorunlar arasındadır. Hastalık aynı zamanda sosyal damgalanmaya ve izolasyona neden olarak psikososyal işlevselliği bozmaktadır.

Bir bireye pika teşhisi konulabilmesi için DSM-5 kriterleri gereği söz konusu yeme davranışının en az bir ay devam etmesi ve eylemin bireyin gelişimsel düzeyiyle uyumsuz olması şarttır. İki yaşından küçük çocukların dünyayı ağız yoluyla keşfetme eğilimleri normal kabul edildiğinden, tanı için bireyin en az iki yaşını doldurmuş olması gerekmektedir. Tanı süreci; detaylı bir klinik öykü alınmasını, tam kan sayımı, demir ve ferritin testlerini, elektrolit panellerini ve parazit taramasına yönelik dışkı analizini içeren fiziksel ve laboratuvar muayenelerini kapsamaktadır. Pica, ARFID, Rumination Disorder Interview adı verilen yarı yapılandırılmış klinik görüşme araçları, tanının doğrulanması ve şiddetinin ölçülmesi için kullanılmaktadır. ^【3】Ayırıcı tanıda, anoreksiya nervoza gibi diğer bozuklukların dışlanması kritik öneme sahiptir. İştahı kapatmak ve kilo alımını engellemek amacıyla besin dışı maddelerin tüketilmesi doğrudan pika değil, anoreksiya nervoza tablosu olarak değerlendirilmektedir.

Günümüzde pika tedavisine yönelik olarak spesifik bir farmakolojik ajan veya evrensel bir kanıta dayalı protokol bulunmamaktadır. Bu nedenle tedavi stratejisi, altta yatan nedene odaklanan çok yönlü bir yaklaşımı gerektirmektedir:

• Tıbbi ve Beslenme Müdahaleleri: Vücutta saptanan çinko ve demir gibi mikrobesin eksikliklerinin takviye tedavisiyle giderilmesi temel adımlardan biridir. Beslenme eksiklikleri düzeltildiğinde yeme davranışlarının da büyük oranda ortadan kalktığı belirtilmektedir. Hayati tehlike arz eden gastrointestinal tıkanıklıklarda ise acil cerrahi müdahalelere başvurulmaktadır.
• Psikoterapi ve Davranışsal Uygulamalar: Bilişsel davranışçı terapi, sistematik duyarsızlaştırma, pozitif ve negatif pekiştirme teknikleri ile tehlikeli maddelere erişimin fiziksel olarak kısıtlanmasını içeren davranışsal müdahalelerin pika davranışlarını azalttığı görülmüştür.
• Psikofarmakoterapi: Sendroma obsesif-kompulsif bozukluk veya şizofreni gibi farklı psikiyatrik rahatsızlıkların eşlik ettiği durumlarda, seçici serotonin geri alım inhibitörleri ve atipik antipsikotik ilaçlar semptomları kontrol altına almak amacıyla tedavi planına dahil edilebilmektedir.
• Koruyucu Aile Danışmanlığı: Çocukluk çağı vakalarında ailenin eğitilmesi, ebeveynlere yönelik sosyal destek sistemlerinin artırılması, yaşam ortamındaki uyaran eksikliğinin giderilmesi ve çevresel faktörlerin düzenlenmesi yeniden nüksetmeyi önlemede büyük bir paya sahiptir.

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.