Phaselis

Phaselis Antik Şəhəri, müasir dövrdə Antalya vilayətinin sərhədləri daxilində, Kemer rayonunun qərbində yerləşən mühüm bir qədim liman şəhəridir. E.ə. VII əsrdə Rodoslu kolonistlər tərəfindən salındığı bilinən bu şəhər, Aralıq dənizi ticarət yolları üzərində strateji mövqeyə malik olduğu üçün uzun illər ərzində mühüm bir liman şəhəri kimi varlığını qorumuşdur. Coğrafi mövqeyi, üç limanı və inkişaf etmiş ticarət şəbəkəsi ilə Likya və Pamfiliya bölgələri arasında mədəni və iqtisadi körpü rolunu oynamışdır.

Phaselis əsrlər boyu müxtəlif sivilizasiyaların hakimiyyəti altında olmuşdur. E.ə. V əsrdə şəhər Farsların, E.ə. IV əsrdə isə Kariya satrapı Mausolosun nəzarətinə keçmişdir. Böyük İsgəndər, E.ə. 333-cü ildə Phaselisdə qızıl tac ilə qarşılanmışdır ki, bu hadisə şəhərin tarixi baxımından əhəmiyyətli anlardan biri hesab olunur. İsgəndərin ölümündən sonra Phaselis bir neçə dəfə əl dəyişdirmiş, E.ə. 167-ci ildə Likya Birliyinə daxil olmuş və birlik adına sikkələr zərb etmişdir. Lakin, E.ə. 43-cü ildə Roma İmperiyasının hakimiyyətinə keçmişdir. Roma dövründə mühüm bir ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi inkişaf edən Phaselis, Bizans dövründə də varlığını davam etdirmiş, lakin XIII əsrdən etibarən tərk edilmişdir.

Phaselis’in ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri üç fərqli limana malik olmasıdır:

• Şimal Limanı, əsasən hərbi və ticarət gəmilərinin dayandığı bir bölgə idi.
• Hərbi Liman, şəhərin müdafiəsi baxımından strateji əhəmiyyətə malik idi.
• Cənub Limanı, ən böyük və əsas ticarət limanı kimi fəaliyyət göstərirdi.

Bu limanlar şəhər iqtisadiyyatının təməlini təşkil etmiş və Phaselis Aralıq dənizi ticarətində mühüm bir mərkəzə çevrilmişdir. Şəhərin sikkələrində gəmi təsvirlərinin olması, onun dəniz ticarətindəki rolunu açıq şəkildə göstərir. Roma dövründə Phaselis, inkişaf etmiş su kəmərləri və kanalizasiya sistemləri ilə mühəndislik baxımından irəliləmiş və su ehtiyacını şimaldakı təbii su mənbələrindən qarşılamışdır.

Phaselis’in şəhər quruluşu Roma və Bizans dövrlərinə aid bir çox tikilini özündə cəmləşdirir. Şəhərin əsas küçəsi 20-24 metr enində olub, cənub ucunda Hadrian Qapısı yerləşir. Küçənin hər iki tərəfində dükanlar, agoralar, hamamlar və digər ictimai binalar mövcuddur. Şəhərdə üç agora (bazar yeri) yerləşir, onlardan biri Bizans dövrünə aid bir bazilikanın qalıqlarını özündə ehtiva edir. Bundan əlavə, Hellenistik dövrə aid kiçik bir teatr da şəhərin mühüm tikililərindən biridir.

Son illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar, Phaselis’in tarixi ilə bağlı mühüm tapıntılar üzə çıxarmışdır. 2020-ci ildə aparılan qazıntılarda Hellenistik Məbəd, Hadrian Qapısı və Nekropolis kimi sahələrdə sənədləşdirmə və bərpa işləri həyata keçirilmişdir. Bundan əlavə, qazıntılar zamanı Apollona həsr edildiyi düşünülen bir sunak (qurban yeri) və adak heykəlcikləri tapılmışdır. İnsan, aslan, at və döyüşçü fiqurlarından ibarət bu heykəllərin, dənizçilər tərəfindən tanrılara nəzir olaraq təqdim edildiyi ehtimal olunur.

Phaselis’in ən diqqətçəkən abidələrindən biri su kəmərləridir. Roma dövründə inşa edilən bu mühəndislik qurğuları, şəhərə şimaldakı su mənbələrindən su daşınması üçün tikilmişdir. Kanalizasiya və drenaj sistemləri ilə birlikdə, şəhərin inkişaf etmiş mühəndislik səviyyəsini nümayiş etdirir. Mədəni və ticarət həyatını dəstəkləyən bu infrastruktur, şəhərin uzun illər boyu yaşanılan bir məkan olmasını təmin etmişdir.

Phaselis Antik Şəhəri, bu gün arxeoloji qazıntılar və bərpa işləri ilə qoruma altına alınmış bir tarixi ören yeri kimi ziyarətçilərini qəbul edir. Tarixi abidələri ilə yanaşı, Aralıq dənizinə uzanan çimərlikləri və ətrafını əhatə edən şam meşələri bölgənin turistik dəyərini artırır. Lakin, dəniz səviyyəsinin dəyişməsi, təbii fəlakətlər və şəhər strukturlarının zamanla aşınması, Phaselis’in mühafizəsini tələb edən mühüm amillər arasındadır.

Davam edən qazıntı və araşdırmalar, şəhərin keçmişi haqqında daha geniş məlumat əldə olunmasına imkan verəcək və Phaselis’in mədəni irs kimi gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edəcəkdir.