Osmanlı Çiyələyi

Osmanlı çiyələyi, Zonguldak ilinin Karadeniz Ereğli rayonuna məxsus, özünəməxsus ətri, qoxusu və dadı ilə tanınan yerli bir çiyələk növüdür. Kiçik, konusvari quruluşu və çəhrayı ilə qırmızı arasında dəyişən rəngi ilə diqqət çəkən bu çiyələk növü, digər çiyələk növlərinə görə daha incə qabıqlı və həssasdır. Güclü qoxuya sahib olan Osmanlı çiyələyi, eyni zamanda şirəli və şirin bir ləzzət təqdim edir.

^{Osmanlı Çiyələyi (Foto: Azim Konserve)}

Çiyələyə dair ilk yazılı qeydlər, eramızın 23-79-cu illəri arasında yaşamış botanist Tillius tərəfindən bildirilmişdir. Xüsusilə Fransada geniş yayılan çiyələk, zamanla həm mədəni, həm də kənd təsərrüfatı baxımından daha dəyərli hala gəlmişdir. Tarix boyu bir çox fərqli növü yetişdirilən bu meyvə, zaman keçdikcə müxtəlif bölgələrdə özünəməxsus tiplər formalaşdırmışdır.

Karadeniz Ereğliyə məxsus Osmanlı çiyələyi isə keçmişdə kralların istehlak etdiyi bir qida və içki növü kimi xatırlanır. Osmanlı çiyələyinin bölgədəki əkini 1920-ci illərə dayanır. Bu dövrdə İstanbuldan Karadeniz Ereğliyə gətirilən çiyələk növləri, burada yetişən yerli çiyələk növləri ilə qarşılıqlı təsirə girərək fərqli bir növ inkişaf etdirmişdir. Bu xüsusi çiyələk növü Osmanlı dövründən bəri yetişdirilir və xüsusilə 19-cu əsrdə saray mətbəxlərində istehlak edilmişdir. Karadeniz Ereğlinin mikroiqlim xüsusiyyətləri və zəngin torpaq quruluşu, Osmanlı çiyələyinin özünəməxsus dad və ətirə sahib olmasını təmin edir. Ənənəvi kənd təsərrüfatı üsulları ilə yetişdirilən bu çiyələk, yığım prosesində xüsusi diqqət tələb edir. Günümüzdə Osmanlı çiyələyinin istehsalı məhdud olub, əsasən yerli bazarlarda və xüsusi tədbirlərdə rast gəlinir.

Osmanlı çiyələyi həm təzə halda istehlak edilir, həm də mürəbbə, marmelad və şirniyyat hazırlanmasında istifadə olunur. Coğrafi işarəli bir məhsul kimi qeydiyyatdan keçən bu çiyələk növü, Karadeniz Ereğlinin kənd təsərrüfatı və mədəni irsinin vacib bir parçası olmağı davam etdirir. Osmanlı çiyələyinin istehsalının artırılması və qorunması üçün müxtəlif layihələr həyata keçirilir və bu dəyərli meyvənin gələcək nəsillərə ötürülməsi hədəflənir.

^{Ereğli bazarında Osmanlı Çiyələyi satıcıları (Foto: T.C. Kdz. Ereğli Bələdiyyəsi)}

Ereğli Dəmir və Çelik Fabrikaları, Karadeniz Ereğli Kaymakamlığı və Osmanlı Çileğini Yaygınlaştırma ve Üreticilerini Koruma Derneği əməkdaşlığı ilə 2016-cı ildə "Tarlalar Sürülsün, Gelenek Sürsün" adı altında başlayan layihənin əsas məqsədi, Osmanlı çiyələyinin istehsalını artırmaq və bu dəyərli növü gələcək nəsillərə ötürməkdir. Layihə çərçivəsində, keyfiyyətli çiyələk fidanlarının laboratoriya şəraitində çoxaldılması, istehsalçılara paylanması və təlimlərin verilməsi kimi fəaliyyətlər həyata keçirilmişdir. 2018-ci ildə ilk yığım gerçəkləşdirilmiş və istehsalçılara ümumilikdə 3.000 ədəd fidan paylanmışdır.

Kdz. Ereğli Bələdiyyəsi, Osmanlı çiyələyi istehsalını genişləndirmək məqsədilə "Ata Tohumu Projesi" çərçivəsində 2022-ci ildə 3.000 ədəd fidan istehsal etmişdir. Bu fidanlar xalqa pulsuz paylanmış və müraciətlər bələdiyyənin müvafiq qurumları tərəfindən qəbul edilmişdir. Bu təşəbbüs, yerli əhalinin Osmanlı çiyələyinin istehsalına həvəsləndirilməsini və istehsalın artırılmasını hədəfləyir.

Osmanlı çiyələyinin qorunması və tanıdılması məqsədilə, Osmanlı Çileğini Yaygınlaştırma ve Üreticilerini Koruma Derneği tərəfindən coğrafi işarə qeydiyyatı üçün işlər aparılmışdır. Bu işlər nəticəsində, Osmanlı çiyələyinə coğrafi işarə statusu verilmiş və hüquqi müdafiə altına alınmışdır. Coğrafi işarə qeydiyyatı, məhsulun keyfiyyətinin qorunması, istehsalının müəyyən standartlarla aparılması və regional inkişafa töhfə verməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu layihələr və təşəbbüslər sayəsində, Osmanlı çiyələyinin istehsalı dəstəklənir, qorunur və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün vacib addımlar atılır.

Osmanlı çiyələyi, Karadeniz Ereğlinin özünəməxsus iqlim və torpaq şəraitində ənənəvi üsullarla yetişdirilən bir çiyələk növüdür. İstehsal prosesi böyük diqqət tələb edir və müasir kənd təsərrüfatı texnikalarından çox, təbii və ənənəvi üsullar ön planda saxlanılır. Osmanlı çiyələyi, humus baxımından zəngin, yaxşı drenaj olunmuş və yüngül turşulu torpaqlarda yetişdirilir. Əkindən əvvəl torpaq üzvi gübrə ilə zənginləşdirilir və şumlanaraq havalandırılır. Osmanlı çiyələyinin fidanları adətən yaz və ya payız aylarında əkilir. Sıra aralıqları müəyyənləşdirilərək hər bitkinin kifayət qədər günəş alması və hava dövranı təmin olunacaq şəkildə yerləşdirilir.

Bu çiyələk növü həssas quruluşa malik olduğu üçün su tələbatı diqqətlə qarşılanmalıdır. Sulama prosesi adətən damla sulama üsulu ilə aparılır, beləliklə torpaq daim nəmləndirilir və artıq su yığılması qarşısı alınır. Alaq otlarının inkişafını önləmək üçün müntəzəm çapalama aparılır. Kimyəvi dərman istifadəsindən qaçınaraq, zərərvericilərə qarşı mübarizədə üzvi üsullara üstünlük verilir.

Osmanlı çiyələyi, əsasən may-iyun aylarında yetişir. Meyvələr, incə qabıqlı və kövrək olduğu üçün bir-bir əl ilə toplanır. Yığım səhər tezdən və ya sərin havalarda həyata keçirilərək meyvənin təravəti qorunur. Toplanan çiyələklər qısa müddətdə istehlakçıya çatdırılmaq üçün sərin yerlərdə saxlanılır. Bu xüsusi istehsal prosesi, Osmanlı çiyələyinin özünəməxsus dad və ətirə sahib olmasını təmin edir. Ənənəvi üsulların qorunması və istehsalın davamlı saxlanılması üçün bölgədəki istehsalçılar, yerli layihələr və kooperativlər tərəfindən dəstək göstərilir.

Osmanlı çiyələyi, Karadeniz Ereğlinin mühüm mədəni dəyərlərindən biri olaraq, bu xüsusi meyvənin tanıdılması və istehsalının təşviqi məqsədilə müxtəlif şənliklər təşkil olunur. Hər il may və iyun aylarında keçirilən Osmanlı Çiyələyi Mədəniyyət və İncəsənət Şənliyi bu tədbirlərin başında gəlir. Şənlik çərçivəsində, çiyələk istehsalçıları arasında "En Güzel Osmanlı Çileği Yarışması" təşkil olunur və iştirakçılar yetişdirdikləri çiyələkləri dad, qoxu, rəng və qablaşdırma kimi meyarlara əsasən münsiflər heyətinə təqdim edirlər. Bu yarışma, istehsalçıların motivasiyasını artırır və Osmanlı çiyələyinin keyfiyyətinin qorunmasına töhfə verir.