Ölüme Bağlı Tasarruflar

Ölüme bağlı tasarruflar, bir kişinin, hukuki sonuçlarını ölümünden sonra doğurmak üzere malvarlığı veya şahsına bağlı bazı hakları üzerinde yaptığı düzenlemeleri içeren hukuki işlemlerdir. Türk Medeni Kanunu (TMK), mirasbırakanın iradesini yansıtan bu tasarrufları belirli şekil ve içerik kurallarına bağlamıştır. Bu tasarruflar, kanunun öngördüğü koşulların ihlali halinde iptal davasına konu olabilir.

Ölüme bağlı tasarruflar, yapıldıkları hukuki kalıp (şekil) ve içerdikleri düzenleme (muhteva) bakımından iki ana başlıkta incelenir.

Bu kategori, mirasbırakanın iradesini açıklarken uymak zorunda olduğu, kanunda sınırlı sayıda (numerus clausus) belirtilmiş hukuki biçimleri ifade eder. Bu biçimler şunlardır:

Mirasbırakanın tek taraflı irade beyanıyla yaptığı ve ölümüne kadar her zaman serbestçe geri alabileceği bir tasarruftur. TMK, vasiyetnamenin resmi vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve olağanüstü durumlarda başvurulan sözlü vasiyetname olmak üzere üç şekilde yapılabileceğini öngörür.

Mirasbırakanın, bir veya daha fazla kişiyle yaptığı, tarafları bağlayıcı nitelikte olan iki taraflı bir hukuki işlemdir. Vasiyetnameden farklı olarak, kanunda belirtilen istisnai haller dışında tek taraflı olarak ortadan kaldırılamaz.

Bu kategori, şekli tasarrufların içeriğini oluşturan ve mirasbırakanın malvarlığının akıbetine yönelik yaptığı somut düzenlemeleri kapsar. Başlıca maddi anlamda ölüme bağlı tasarruflar şunlardır:

Mirasbırakanın, mirasının tamamı veya belirli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı olarak belirlemesidir.

Mirasbırakanın, bir kimseyi mirasçı olarak atamaksızın, ona terekesinden belirli bir mal veya hakkı kazandırmasıdır.

Ölüme bağlı tasarrufların hüküm doğurmasının bir koşula bağlanması veya lehdara bir yükümlülük getirilmesidir.

Atanan bir mirasçının herhangi bir sebeple mirasçı olamaması ihtimaline karşı onun yerine geçecek bir "yedek mirasçı" veya mirasın önce bir mirasçıya, onun ölümünden sonra da başka bir mirasçıya geçmesini öngören "artmirasçı" atamasıdır.

Mirasbırakanın, kanunda sayılan ağır sebeplerin varlığı halinde saklı paylı mirasçısını mirasından mahrum etmesidir.

Bir yasal mirasçının, mirasbırakan ile yaptığı bir miras sözleşmesi uyarınca miras hakkından vazgeçmesidir.

Hukuka aykırı veya geçersiz bir ölüme bağlı tasarrufun ortadan kaldırılması amacıyla açılan davaya "iptal davası" denir. İptal davası, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçılar veya vasiyet alacaklıları tarafından açılabilir.

TMK'nın 557. maddesine göre, bir ölüme bağlı tasarrufun iptali aşağıdaki dört sebepten birine dayanabilir:

• Ehliyetsizlik: Tasarruf, mirasbırakanın vasiyetname için 15 yaşını doldurma ve ayırt etme gücüne sahip olma; miras sözleşmesi için ise tam fiil ehliyetine sahip olma gibi ehliyet koşullarını taşımadığı bir sırada yapılmışsa.

• İrade Sakatlığı: Tasarruf; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılmışsa. Ancak mirasbırakan, iradesinin sakatlandığını öğrendiği veya baskının etkisinden kurtulduğu tarihten itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmezse, tasarruf geçerli sayılır.

• Hukuka veya Ahlaka Aykırılık: Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka ya da ahlaka aykırı ise.

• Şekil Noksanı: Tasarruf, kanunda öngörülen resmi, el yazılı veya sözlü vasiyetname ya da miras sözleşmesi şekillerinden birine uyulmadan yapılmışsa.

İptal davası açma hakkı, hak düşürücü sürelere tabidir. Bu süreler, davacının; tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıldır. Her durumda bu hak, vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda ise mirasın açılması tarihinden itibaren, iyiniyetli davalılara karşı on yıl ve iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Bununla birlikte, hükümsüzlük iddiası, bir savunma (defi) yoluyla süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebilir.