Münster Astronomik Saatı

Münster Astronomik Saatı, Almaniyanın Münster şəhərindəki St. Paulus (Əziz Pavlus) Katedralında yerləşən və Renessans dövrünün mühəndislik nümunələrini nümayiş etdirən mürəkkəb bir saat mexanizmidir. Bu saat yalnız zamanı göstərməklə kifayətlənmir, həm də Günəş və Ayın mövqelərini izləmək, təqvim məlumatlarını (gün, ay, il) əks etdirmək, planet hərəkətlərini simvolizə edən göstərici bölmələrinə sahib olmaq, Zodiak bürclərini işarələmək kimi çoxşaxəli astronomik məlumatlar da təqdim edir. Orta Çağ sonu ilə Renessansın əvvəllərindəki ustalıq nümunələrindən biri kimi qəbul edilən bu saat, müasir saat anlayışına görə saat əqrəbinin hərəkətinin əksinə dönür.

^{Münster Astronomik Saatı (Fotoqraf: Allan Harris,} flickr.com⁾

Münster Astronomik Saatının inşa hekayəsi, XV əsr Avropasında inkişaf edən texniki və elmi tərəqqilərlə birbaşa əlaqəlidir. Bu dövrdə astronomiya kilsələrin və sarayların xüsusi maraq dairələrindən birinə çevrilmişdi. XV əsrin sonlarında Avropada, xüsusilə Almaniya və Niderland bölgələrində, mexaniki saat istehsalında mühüm irəliləyişlər əldə olunmuşdu. Bu nailiyyətlər, astronomik hadisələrin daha detallı şəkildə hesablanmasını və mürəkkəb dişli sistemlərindən istifadəni mümkün etmişdir.

Münster Astronomik Saatı, Dietrich Tzwyvel adlı saat ustasının mexaniki dizaynı və Ludger tom Ring kimi sənətkarların vizual tərtibatları ilə 1540-cı illərdə gerçəkləşmişdir. Dizaynerlər, dövrün riyaziyyat və astronomiya bilgisini çatdıran usturlabların təsvir prinsipindən ilham almışdır. Beləliklə, həm zamana dair, həm də kosmik quruluşa dair göstəricilər eyni qutu daxilində birləşdirilmişdir. Heykəl, taxta oyma və rəsm kimi sənət sahələrindən sənətkarlarla yanaşı, sonrakı dövrlərdə aparılan təmir işləri zamanı başqa ustalar da layihəyə töhfə vermişdir. Buna görə də saat tək bir ustanın əsəri olmaqdan çox, ustalar kollektivinin birgə əməyinin məhsuludur.

^{Usturlab istinadlı orta hissə (Fotoqraf: Chris_1951,} flickr.com⁾

Tarix boyu müharibələr və siyasi çaxnaşmalar nəticəsində saat bir neçə dəfə zərər görmüşdür. Bununla belə, yerli sənətkarlar və saat ustaları, saatı yenidən işlək vəziyyətə gətirmək məqsədilə müxtəlif bərpa işləri aparmışlar. Hazırda orijinal detalları qorumaq hədəfə çevrilib, bəzi mexaniki hissələrin baxımı isə elektron dəstəkli sistemlərlə həyata keçirilir. Bu prosesdə əsər həm tarixi toxumasını qoruyur, həm də ziyarətçilərin anlaya biləcəyi şəkildə təqdim olunur. Bu uzunmüddətli tarixi proses, Münster Astronomik Saatını Almaniyanın və Avropanın ən mühüm mədəni irs nümunələrindən birinə çevirmişdir.

Münster Astronomik Saatının əsas göstəricilərindən biri (xüsusilə Zodiak halqası) müasir saat anlayışına görə saat əqrəbinin hərəkətinin əksinə dönür. Bu hal, Renessans dövrünə aid bəzi astronomik saatlarda görünən və səmavi kürələrin hərəkətlərini fərqli bir istinad sistemində əks etdirməyə yönəlmiş dizayn seçimindən irəli gəlir.

Orta Çağ və Renessans astronomiya anlayışında, Günəş və planetlərin hərəkəti Yer mərkəzli (geosentrik) model əsasında izah olunduğundan, bəzi saat ustaları mexaniki qurğunu “normal saat” hərəkətinin əks istiqamətində tərtib etmişdilər. Bu yanaşma, həmin dövrün nəzəri və dini simvolizmi ilə də üst-üstə düşürdü: Göyü müqəddəs nizam sayan təsvirlərdə bəzən tərs dönmə və ya “retroqrad” hərəkətlər tətbiq olunurdu.

Münster Astronomik Saatında tərs dönmə, yalnız vizual bir fərq yaratmır; eyni zamanda göy cisimlərinin mövqeyini dövrün hakim astronomik bilgiləri işığında ifadə etmək üçün xüsusi dişli dəstinin istifadə olunduğunu göstərir. Bu dişlilər saat mexanizminə inteqrə edilmiş ayrıca bir sistem vasitəsilə hərəkət edir, təqvim və Zodiak göstəriciləri də buna uyğun olaraq “geri” istiqamətdə irəliləyir.

Orta Çağdan Renessansa qədər uzanan dövrdə istehsal olunan mexaniki saatların çoxunda olduğu kimi, Münster Astronomik Saatı da enerjisini ağırlıqlardan alır. Sarkaç və ya balans çarxı tipli qurğular isə dişli çarxların nizamlı hərəkətini təmin edir. Bu ritmik sallanma, həm saatın, həm də astronomik göstəricilərin sabit şəkildə irəliləməsində mühüm rol oynayır.

Saatın daxili hissəsində, zaman ölçüsünü (saniyə, dəqiqə, saat) və astronomik göstəriciləri (təqvim, ay fazaları, Zodiak) sinxronizasiya edən bir sıra dişli dəstləri yerləşir. Müxtəlif siferblatları və göstəriciləri hərəkətə gətirən çarx qrupları mürəkkəb nisbətlər əsasında dizayn edilmişdir. Hər bir dişli, başqa bir dişlinin hərəkətini doğru vaxtda və doğru bucaqla ötürür.

Ayın fazalarını (yeni ay, tam ay, ilk dörddəbir və s.) göstərən ayrıca disk və ya kiçik siferblat mövcuddur. Günəş diski, günü təmsil edən bir simvol kimi hərəkət edir və təqvim dəyişikliklərini dəstəkləyən göstərici funksiyası daşıyır.

Xarici halqada Zodiak bürclərinin simvolları yerləşir. Dövrün astronomik bilgisinə uyğun şəkildə dizayn edilmiş bu halqa, Günəşin il ərzində hansı bürc qurşağında olduğunu göstərir.

Gün, ay və il məlumatlarını göstərən bir təqvim halqası mövcuddur. Tarixi olaraq, Xristian aləmindəki mühüm gün və bayramları da işarələyə biləcək şəkildə dizayn edilmişdir.

^{Orta bölmənin yaxın detalı (Fotoqraf: Groenling,} flickr.com⁾

Bəzi Orta Çağ və Renessans astronomik saatlarında olduğu kimi, Münster Astronomik Saatında da saat başında və ya müəyyən vaxtlarda hərəkət edən fiqurlar (müqəddəs şəxsiyyətlər, mələklər və ya simvolik obrazlar) vardır. Saatın yuxarı hissəsində, adətən müqəddəs fiqurları və ya dövrün kilsə incəsənətinin simvolik obrazlarını əhatə edən bir səhnə görünür. Renessans dövrü incəsənətində geniş yayılmış realist təsvir və perspektiv yanaşması, buradakı fiqurların həm üz ifadələrinə, həm də məkan yerləşdirilməsinə öz əksini tapmışdır.

^{Yuxarı hissədəki avtomat və fiqurlar (Fotoqraf: Allan Harris,} flickr.com⁾

Münster Astronomik Saatının alt hissəsində, gec Qotik üslubunda bir panjurlu çərçivə ilə əhatə olunan davamlı təqvim (Kalendarium) mövcuddur. Bu bölmə 1540-cı ildən 2071-ci ilə qədər uzanan uzunmüddətli bir təqvimi əhatə edir. Ümumilikdə 532 illik bir dövrü təmsil edən bu tərtibat, 19 illik ay dövrü ilə 28 illik Günəş dövrünün eyni xətdə kəsişdiyi bir dövrü, xalq arasında “Dionysos Çağı” kimi də tanınan zaman intervalını göstərir. Bu sayədə, 1540-cı ildə müəyyən edilən ay və həftə günlərinin 2072-ci ildə də oxşar şəkildə üst-üstə düşəcəyi qəbul edilir.

^{Münster Astronomik Saatı alt hissə (Fotoqraf: Allan Harris,} flickr.com⁾