Modernleşme Kuramı

Modernleşme kuramı, II. Dünya Savaşı sonrasında Batılı sosyal bilimciler tarafından geliştirilen, toplumların geleneksel yapılardan modern yapılara geçiş süreçlerini açıklayan ve bu değişimin evrensel yasalarını bulmayı amaçlayan teorik bir çerçevedir. Kökenleri Aydınlanma düşüncesine dayanan bu kuram, 1950’li ve 60’lı yıllarda Amerikan sosyal bilimlerinde hakim bir paradigma haline gelmiştir. Kuram, kalkınmayı yalnızca ekonomik bir süreç olarak değil; aynı zamanda toplumsal, siyasal ve kültürel boyutları olan kapsamlı bir değişim olarak ele almaktadır.

Aydınlanma Dönemi’nin getirdiği yeni şartlar ve sorunlara çözüm arayışı, modernleşme düşüncesinin temelini oluşturmuştur. Bu süreçte tarih, "geleneksel" ve "modern" şeklinde iki zıt kutba ayrılmıştır; geleneksel olan geride bırakılması gereken geçmişi, modern olan ise geleceği ve ilerlemeyi temsil etmektedir. Batı’nın Batı-dışı toplumlara yönelik bakışı, Antik Yunan’dan itibaren şekillenen "uygar" ve "barbar" ayrımı üzerinden tarihsel bir süreklilik arz etmektedir. II. Dünya Savaşı sonrası dönemde ise Amerika Birleşik Devletleri’nin dünya düzenindeki liderliği ve Soğuk Savaş dinamikleri, Batı-dışı toplumların gelişimini açıklama ve bu sürece yön verme ihtiyacını doğurarak kuramın sistematik bir biçimde ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Modernleşme kuramı, toplumsal değişimi evrensel ve çizgisel bir süreç olarak kurgular. Bu perspektife göre, Batı-dışı toplumlar da Batı’nın geçtiği aşamalardan geçerek modernleşecektir. Kuramın başlıca amacı, toplumlararası ilişkilere Batı egemenliği doğrultusunda yön vermektir.

Kuramın merkezinde, birbirine zıt olarak kurgulanan gelenek ve modernlik ayrımı yer alır. Bu yaklaşımda din ve geleneksel değerler, modernleşmenin önünde engel teşkil eden veya sürecin sonunda yerini seküler ve rasyonel yapılara bırakması beklenen unsurlar olarak tanımlanmaktadır. Geleneksel yapıların içinde açıklanan toplumlar, kendi iç gelişimleri bağlamında ele alınırken toplumlara arası çatışmalar bazen göz ardı edilebilmektedir.

Modernleşmenin gerçekleşmesinde, Batı’da eğitim görmüş veya Batılı değerleri benimsemiş "öncü kadroların" rolü kritik görülmektedir. Üçüncü Dünya ülkelerinde bu kadroların liderliğinde gerçekleştirilecek siyasi, toplumsal ve ekonomik düzenlemelerin toplumları modernliğe taşıyacağı savunulur. Bu süreçte kalkınmanın toplumsal alanın tüm katmanlarında hissedilmesi gereken kapsamlı bir süreç olduğu vurgulanmaktadır.

Modernleşme kuramına yönelik eleştiriler, kuramın "evrensellik" iddiası ve Batı merkezli yapısı üzerine yoğunlaşmıştır. Modernleşen toplumların her birinin kendine özgü farklı süreçler yaşaması, kuramın öngördüğü tek tip değişim yasalarının sorgulanmasına neden olmuştur. Eleştirmenler, kuramın Batı üstünlüğünü mutlaklaştırdığını, Batı’nın egemenlik ilişkilerine meşruluk kazandırdığını ve toplumların iç dinamiklerinden ziyade Batı’nın çıkarları doğrultusunda bir yönlendirme aracı olduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca gelenek ile modernliğin birbirini dışlayan yapılar olmadığı, aksine modernleşme süreci içinde sentezlenebildiği tespiti, kuramın katı dikotomik yaklaşımının zayıflamasını beraberinde getirmiştir.

Türkiye, modernleşme kuramının çalışma alanlarından biri olarak uzun süreli bir değişim süreci içerisindedir. Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyıldan itibaren başlayan kimlik arayışları ve yapısal dönüşümleri, Cumhuriyet dönemiyle birlikte daha sistemli bir hal almıştır. Türkiye’deki modernleşme süreci içerisinde "Batılılaşma" ve "çağdaşlaşma" gibi kavramlar sürekli gündemde kalmış; toplumun sahip olduğu kültür dinamikleriyle yeni değerlerin nasıl harmanlanacağı üzerine zıt düşünceler üretilmiştir. Türkiye örneği, kuramın iddia ettiği tek tip evrensel yasaların aksine, her toplumun kendi tarihi ve kültürel birikimiyle özgün bir modernleşme yolu izleyebileceğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.