Mentol

Mentol, əsasən nanə bitkilərində və Lamiaceae (dəvədabanıkimilər) fəsiləsinə aid olan bəzi digər bitkilərdə təbii şəkildə rast gəlinən, monoterpen spirt quruluşuna malik üzvi bir birləşmədır. Kimyəvi formulu C₁₀H₂₀O olan bu birləşmə xüsusilə (-)-mentol izomeri ilə tanınır və xarakterik sərinləşdirici təsiri, aromatik qoxusu və farmakoloji xüsusiyyətləri sayəsində müxtəlif sənaye sahələrində geniş istifadə olunur. Mentol əczaçılıq, qida, kosmetika və tütün sənayesində əhəmiyyətli bir əlavədır.

^{Süni İntellekt Tərəfindən Hazırlanmış Mentol Təsviri}

Mentol molekulyar olaraq 3-izopropil-1-metilsikloheksan-1-ol kimi təsvir olunur. Sekiz fərqli stereoizomeri olan mentolun ən geniş yayılmış və bioloji cəhətdən ən aktiv forması (1R,2S,5R)-mentol və ya daha çox tanınan adı ilə **(-)-mentol (levomentol)**dur. Bu izomer sərinləşdirici təsirə cavabdeh olan fermentativ yolla təbii şəkildə sintez olunan formadır. Mentol otaq temperaturunda rəngsiz və ya ağ kristal halında olur. Onun ərimə temperaturu 42–44 °C, qaynama temperaturu isə təxminən 212 °C-dir. Suda az həll olsa da, etanol, efir və xloroforum kimi üzvi həlledicilərdə yüksək həllolma qabiliyyətinə malikdir.

Mentol əsasən Mentha arvensis (çöl nanəsi), Mentha piperita (adi nanə) və digər bəzi Mentha növlərindən təcrid olunur. Kommersiya məqsədilə mentolun istehsalı adətən Hindistan, Çin və Yaponiya kimi ölkələrdə buxar distillasiyası vasitəsilə həyata keçirilir. Təbii istehsaldan əlavə, sintetik yollarla da mentol əldə olunur. Sintetik istehsalda mirsen kimi terpenlərin hidrogenləşdirilməsi və izomerizasiyası üsullarından istifadə edilir. Bu üsulla əldə olunan mentol stereoizomer ayrılması vasitəsilə (-)-mentol formasına qədər saflaşdırıla bilər.

Mentol çoxşaxəli istifadə potensialı ilə diqqət çəkir:

Mentol; topikal analjezik, qaşınma əleyhinə və burun açıcı təsirləri səbəbindən öskürək siroplarında, boğaz pastillerində, burun məcunlarında və əzələ gevşədici kremlərdə geniş şəkildə istifadə olunur. Soyuqdəymə müalicəsində burun selikli qişasında yerləşən TRPM8 (soyuqluğu hiss edən) reseptorlarını stimullaşdıraraq müvəqqəti sərinlik və rahatlıq hissi yaradır. Bundan əlavə, bəzi mədə preparatlarına mədə spazmını azaldan təsirinə görə əlavə edilir.

Mentol, saqqız, konfet, içkilər və diş məcunları kimi məhsullara dadverici olaraq əlavə olunur. Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA) tərəfindən təhlükəsiz hesab edilən maddələr arasında yer alır.

Sərinləşdirici və təravətləndirici təsiri səbəbilə təraşdan sonrakı losyonlarda, şampunlarda, duş gellərində, ətirlərdə və dəriyə qulluq məhsullarında istifadə edilir.

Mentol siqaretlərə əlavə edildikdə boğazda yaranan qıcıqlanmanı azaltdığı və içim hissini yumuşaltdığı üçün üstünlük verilir. Lakin mentollu siqaretlərin gənclər arasında tütün istifadəsini təşviq etdiyinə dair iddialar səbəbilə bəzi ölkələrdə qadağan edildiyi və ya tənzimlənməyə məruz qaldığı məlumdur.

Mentolun farmakodinamik təsiri TRPM8 ion kanallarını aktivləşdirərək soyuqluq hissi yaratması ilə əlaqəlidir. Aşağı dozalarda istifadə olunduqda toksik təsir göstərməyən mentol, yüksək dozada baş ağrısı, ürək bulanması və dəri qıcıqlanması kimi yan təsirlərə səbəb ola bilər. ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) mentolu “ümumilikdə təhlükəsiz qəbul edilən” (GRAS) birləşmələr arasında sınıflandırır. Lakin həddindən artıq inhalasiya və ya topikal tətbiq hallarında ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Mentol ilk dəfə 1771-ci ildə Yapon nanəsindən əldə edilmişdir. 19-cu əsrdə Avropaya gətirilmiş və əczaçılıqda istifadəsi yayılmışdır. Hazırda xüsusilə Hindistan dünyada istehsal olunan mentolun 70%-dən çoxunu təmin edir. Sintetik istehsal sahəsindəki inkişaflar mentolun qlobal bazar payını daha da artırmışdır.

Mentol qlobal miqyasda milyardlarla dollar dəyərində ticarət dövriyyəsinə malik bir birləşmədir. Tibbi və aromatik bitkilər sənayesinin inkişafında mühüm rol oynamış; kiçik miqyaslı kənd təsərrüfatı müəssisələrindən böyük əczaçılıq şirkətlərinə qədər geniş bir aktor spektrinə təsir göstərmişdir. Tütün sənayesində istifadəsi səbəbilə zaman-zaman etik və ictimai sağlamlıq müzakirələrinin mərkəzində olmuşdur.