Medeni Ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme

Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (MSHUS), Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 16 Aralık 1966 tarihli ve 2200 A (XXI) sayılı kararla kabul edilen ve 23 Mart 1976 tarihinde yürürlüğe giren temel bir uluslararası insan hakları belgesidir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nde yer alan ilkeleri hukuki açıdan bağlayıcı bir yapıya kavuşturmayı amaçlayan sözleşme; yaşam hakkı, düşünce özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, işkence yasağı ve adil yargılanma hakkı gibi temel sivil ve siyasi hakları güvence altına almaktadır. Uluslararası İnsan Hakları Manzumesi’nin (International Bill of Human Rights) ayrılmaz bir parçası olan bu belge, taraf devletlere sözleşmede tanınan haklara saygı gösterme ve bu hakları kendi iç hukuklarında uygulama yükümlülüğü getirmektedir.

Sözleşme, İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel düzeyde insan haklarının korunması amacıyla yürütülen çalışmaların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Birleşmiş Milletler, 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni hukuken bağlayıcı bir antlaşma haline getirmek için yürütülen müzakereler sonucunda, hakları "Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar" ile "Medeni ve Siyasi Haklar" şeklinde iki ayrı sözleşme altında düzenlemeye karar vermiştir. Türkiye, bu sözleşmeyi 15 Ağustos 2000 tarihinde imzalamış ve 4 Haziran 2003 tarihli, 4868 sayılı Kanun ile onaylayarak iç hukukunun bir parçası haline getirmiştir.

Sözleşme, bireylerin devlet müdahalesine karşı korunmasını ve demokratik bir toplumda siyasi sürece katılımını sağlayan bir dizi hakkı tanımlamaktadır.

Sözleşme, her insanın doğal bir yaşam hakkına sahip olduğunu ve bu hakkın yasalarla korunması gerektiğini vurgular. Hiç kimse işkenceye, zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele ya da cezaya tabi tutulamaz. Ayrıca kölelik, kul kölelik ve zorla çalıştırma kesin bir dille yasaklanmıştır. Kişi özgürlüğü ve güvenliği kapsamında, hiç kimsenin keyfi olarak gözaltına alınamayacağı veya tutuklanamayacağı hükme bağlanmıştır.

Hukuk önünde herkesin kişi olarak tanınma hakkı mevcuttur. Sözleşme; mahkemeler önünde eşitlik, masumiyet karinesi ve adil yargılanma haklarını detaylı bir şekilde düzenler. Hiç kimse, işlendiği sırada ulusal veya uluslararası hukuka göre suç oluşturmayan bir eylemden dolayı mahkûm edilemez.

Bireylerin düşünce, vicdan ve din özgürlüğü güvence altına alınmıştır. Bu hak, kişinin istediği din veya inancı seçme veya benimseme özgürlüğünü de içerir. Ayrıca ifade özgürlüğü, barışçıl toplanma hakkı ve dernek kurma özgürlüğü sözleşmenin temel taşlarındandır. Her vatandaşın, herhangi bir ayrım gözetilmeksizin genel ve eşit oy ilkesine dayanan gizli oylama ile seçme ve seçilme hakkı bulunmaktadır.

Sözleşmenin uygulanmasını denetlemek amacıyla 28. madde uyarınca İnsan Hakları Komitesi kurulmuştur. Komite, taraf devletlerin sunduğu periyodik raporları inceleyerek sözleşmeye uyumu denetler.

Sözleşmeye ek iki önemli protokol bulunmaktadır:

• Birinci İhtiyari Protokol: Bireylere, sözleşmede yer alan haklarının ihlal edildiği iddiasıyla İnsan Hakları Komitesi’ne kişisel başvuruda bulunma yetkisi tanır.
• İkinci İhtiyari Protokol: Ölüm cezasının kaldırılmasını amaçlar. Türkiye, her iki ek protokole de taraf olmuştur.

Sözleşmede yer alan hakların bir kısmı, kamu güvenliği, düzeni, sağlığı veya ahlakı gibi nedenlerle yasayla sınırlanabilir. Ancak, ulusun varlığını tehdit eden olağanüstü durumlarda dahi yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik yasağı ve düşünce özgürlüğü gibi bazı çekirdek hakların askıya alınması mümkün değildir.