Mastitis

Mastitis, Grek alfabesinde meme anlamına gelen “Mastos” ve yangı anlamına gelen “İtis” sözcüklerinden türetilmiştir. Meme bezi parankiminin yangısı olarak tanımlanan mastitis; sütte fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve glandüler dokuda patolojik değişiklikler ile karakterize bir hastalıktır.^【1】Hastalık; ödem, ağrı, ısı artışı ve fibröz doku oluşumuna bağlı sertleşme gibi klinik belirtilerle karakterize olup, genellikle çiftlik ortamında bulunan çeşitli patojenlerin meme kanalına istilası sonucu meydana gelmektedir.^【2】Sığırlarda mastitis oluşumu; yaş, laktasyon aşaması, kuruya çıkarma yöntemleri gibi iç faktörler ile meme hijyeni, altlık malzemesi, sağım makinesi yönetimi, iklim ve coğrafi bölge gibi dış faktörlerin etkileşimiyle ilişkilidir.^【3】Ekonomik açıdan veteriner hizmetleri, teşhis ve tedavi maliyetleri, süt verimi kaybı ve antibiyotiğe dirençli mikroorganizmaların insanlara bulaşma potansiyeli nedeniyle önemli bir sağlık sorunu teşkil etmektedir.^【4】

​Mastitise neden olduğu bilinen yaklaşık 140 mikroorganizma türü mevcuttur.^【5】Bu etkenler arasında Gram pozitif (Staphylococcus spp., Micrococcus spp., Streptococcus spp., Enterococcus spp., Arcanobacterium pyogenes, Bacillus cereus) ve Gram negatif (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Salmonella spp., Pseudomonas aeruginosa, Serratia marcescens, Pasteurella multocida) bakteriler temel teşkil etmektedir.^【6】Patojenler, somatik hücre sayısını (SHS) artırma derecesine göre majör ve minör olarak sınıflandırılır. Staphylococcus aureus, Streptococcus agalactiae, koliformlar ve Pseudomonas spp. majör; koagülaz negatif stafilokoklar ve Corynebacterium bovis ise minör patojenler olarak kabul edilir.^【7】Mikotik etkenler arasında Aspergillus fumigatus, Candida spp. ve Trichosporon spp. yer alırken; Mycoplasma spp. ve Listeria monocytogenes gibi suşların da prevalansı bildirilmektedir.^【8】Dünya genelinde görülme sıklığına göre ilk sıraları Staphylococcus spp. (%25), koagülaz negatif stafilokoklar (%20) ve Escherichia coli (%11) almaktadır.^【9】

​Meme ucunun fiziksel yaralanması veya keratin tabakasının hasar görmesi, memeyi bakteri istilasına karşı savunmasız bırakmaktadır.^【10】 Mastitis patojenleri epidemiyolojik olarak bulaşıcı (infekte meme rezervuarlı) ve çevresel (kontamine çevre rezervuarlı) olarak ikiye ayrılır.^【11】 Hastalığın prognozunun anlaşılması ve yayılma modellerinin tespiti için ribotipleme, polimorfik DNA'nın rastgele amplifikasyonu (RAPD), darbeli alan jel elektroforezi (PFGE) ve çoklu odak dizisi tiplemesi (MLST) gibi moleküler genotipleme yöntemleri kullanılmaktadır.^【12】Bakteriyel kapsül, bağışıklık sisteminden kaçışı sağlayan temel virülans faktörü olarak tanımlanmıştır.^【13】

​Klinik mastitis; meme, meme başı ve sütte gözle görülür anomalilere yol açmaktadır. Şiddetine göre perakut, akut ve subakut olarak kategorize edilir.^【14】 Akut formda sistemik reaksiyon olmaksızın şiddetli meme iltihabı görülürken, kronik formda meme bezinde sertleşme, atrofi ve sütün irinli/pıhtılı yapıya dönüşmesi tipiktir.^【15】Klinik mastitislerin derecelendirilmesinde 1. derece sadece sütteki değişimleri, 2. derece memedeki orta düzey ödem ve ağrıyı, 3. derece ise sistemik değişiklikleri kapsamaktadır.^【16】 Dünya genelinde klinik mastitis insidansı 17-48 vaka/100 inek aralığında seyretmektedir.^【17】

​Meme ve sütte fiziksel inflamasyon belirtisi görülmeyen subklinik mastitis, klinik forma oranla 15-40 kat daha yaygındır ve üretim kayıplarının %70’inden sorumludur.^【18】 Tanısında en kritik gösterge SHS artışıdır; sütte 200.000 hücre/ml eşiği optimum teşhis seviyesi kabul edilir.^【19】Subklinik vakalarda plazma proteinlerinin süte sızması, iyon konsantrasyonu farklılaşması ve bez epitellerinde sentez kapasitesinin azalması gözlenmektedir.^【20】

​Klinik teşhis; meme palpasyonu, organoleptik süt muayenesi ve sistemik bulguların değerlendirilmesine dayanmaktadır.^【21】Sağlıklı sığırlarda sütün pH değeri ortalama 6,62 iken, subklinik mastitisli hayvanlarda bu değer 7,55’e yükselebilmektedir.^【22】En yaygın saha testi olan Kaliforniya Mastitis Testi (CMT), somatik hücre DNA’sının deterjanla reaksiyonu sonucu oluşan jel formasyonu prensibiyle çalışır.^【23】 Jel kıvamının artışı lökosit sayısının yüksekliğini gösterir; sonuçlar negatif, zayıf pozitif, belirgin pozitif ve güçlü pozitif olarak skorlanır.^【24】

​Hollanda’da %32, Fransa’da %29 ve Çek Cumhuriyeti’nde %35 oranında mastitis yaygınlığı bildirilmiştir.^【25】Türkiye’de ise 1982 yılı verilerine göre Ankara’da %35,7, Adana’da %53,1 ve Elazığ’da %60,53 (büyük çoğunluğu subklinik) oranında mastitis saptanmıştır.^【26】Ekonomik kayıplar; süt üretimindeki azalma, tedavi giderleri ve erken ayıklama (culling) süreçlerinden ileri gelmektedir. Mc Donald (1979), tek bir lobu infekte olan bir ineğin yıllık süt kaybını 770 kg olarak bildirmiştir.^【27】SHS miktarının 1.097.000-1.900.000 arasına çıkması durumunda günlük süt kaybı %23,2 seviyesine ulaşabilmektedir.^【28】Türkiye’deki yıllık toplam ekonomik kaybın 41,5 milyon YTL olduğu tahmin edilmektedir.^【29】

​Mastitisten korunma; eğitim, hijyen, subklinik vakaların zamanında tespiti ve meme başı bakımı (teat dipping) olmak üzere dört temel esasa dayanmaktadır.^【30】Ahır hijyeni, makine bakımı ve sağım sonrası meme başlarının %5 iyodoform veya sodyum hipoklorit gibi antiseptiklere batırılması enfeksiyon oranını %30-50 azaltabilmektedir.^【31】İmmunizasyon çalışmalarında stafilokokal toksoid ve bakterin karışımları denenmiş, ancak patojen çeşitliliği nedeniyle tam koruma sağlayan bir aşı henüz standardize edilememiştir.^【32】Genetik seleksiyon ve meme içi hücre engelinin uyarılması non-spesifik direnç mekanizmaları olarak araştırılmaktadır.^【33】