Makedoniya Adlandırma Problemi

Şimali Makedoniya və Yunanıstan arasındakı münasibətlər uzun illər ərzində, xüsusilə adlandırma problemi ətrafında ciddi siyasi gərginliklərə səhnə olmuşdur. Yunanıstan, "Makedoniya" adının istifadəsinə tarixi və mədəni səbəblərlə etiraz etmiş və 1991-ci ildə müstəqilliyini elan edən Makedoniya Respublikasının bu ad altında beynəlxalq səviyyədə tanınmasına qarşı çıxmışdır. Bu mübahisə, Yunanıstanın Makedoniyanın beynəlxalq təşkilatlara üzvlüyünü əngəlləməsinə və iki ölkə arasında diplomatik böhranların yaranmasına səbəb olmuşdur.

^{İki Ölkənin Bayraqları}

Makedoniya adı tarixən Böyük İskəndərin atası II Filipp tərəfindən qurulan qədim Makedoniya Krallığı ilə əlaqələndirilmiş və Yunanıstanın şimal bölgəsinin ayrılmaz bir hissəsi kimi qəbul edilmişdir. Lakin Osmanlı dövründə "Makedoniya" adı daha geniş bir coğrafiyanı – müasir Şimali Makedoniya, Yunanıstanın şimalı və Bolqarıstanın cənubunu əhatə edən ərazi üçün istifadə olunurdu. Osmanlı imperiyasının son dövrlərində bu bölgə "Vilayət-i Selase" (Üç Vilayət) adlandırılmışdır.

1912-1913-cü illərdə baş verən Balkan Müharibələrindən sonra Osmanlı imperiyasının Balkanlardan çəkilməsi ilə Makedoniya torpaqları Yunanıstan, Bolqarıstan və Serbiya arasında bölüşdürülmüş, bugünkü Şimali Makedoniyanın böyük bir hissəsi Serbiyaya verilmişdir. 1944-cü ildə Yuqoslaviya lideri İosip Broz Tito, Makedoniya bölgəsini Makedoniya Sosialist Respublikası adı ilə Yuqoslaviya Federasiyasının bir hissəsinə çevirmiş və makedon kimliyini ön plana çıxarmışdır.

Yunanıstan, Titonun Makedoniyanı ayrıca milli kimlik kimi tanıtmasını və onu siyasi subyektə çevirməsini, öz ərazilərində – Yunanıstan Makedoniyasında separatizmə səbəb ola biləcək bir təhlükə kimi görmüşdür. Bu səbəbdən, Yunanıstan Yuqoslaviyadakı makedon kimliyini heç vaxt qəbul etməmişdir. Titonun 1945-ci ildə makedon dilini rəsmi elan etməsi və Yunanıstandakı slavyan dilində danışan qrupları dəstəkləməsi, Yunanıstan üçün milli təhlükəsizlik problemi yaratmış və iki ölkə arasında gərginliyi artırmışdır.

Makedoniya 8 sentyabr 1991-ci ildə müstəqilliyini elan etdikdə, yeni dövlətin Makedoniya Respublikası adı ilə tanınması Yunanıstan tərəfindən sərt şəkildə rədd edilmişdir. Yunanıstan, "Makedoniya" adının yalnız Yunanıstanın şimal vilayətinə aid olduğunu iddia edərək, bu adı daşıyan bir dövlətin Yunanıstan Makedoniyası üzərində ərazi iddiasında ola biləcəyini irəli sürmüşdür.

Bu səbəblə Yunanıstan, Makedoniya Respublikasının BMT, NATO və Avropa Birliyi kimi beynəlxalq təşkilatlara tam üzvlüyünü əngəlləmişdir. 1993-cü ildə Makedoniya, BMT-yə yalnız keçici bir adla – "Keçmiş Yuqoslaviya Makedoniya Respublikası" (FYROM - Former Yugoslav Republic of Macedonia) adı ilə qəbul edilə bilmişdir.

1994-cü ildə Yunanıstan, Makedoniya bayrağında "Vergina Günəşi" simvolunun istifadəsini əsas gətirərək, Skopyeyə qarşı iqtisadi embarqo tətbiq etmişdir. Bu embarqo Makedoniya iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərmiş və ölkənin xarici ticarətinin ciddi şəkildə dayanmasına səbəb olmuşdur.

13 sentyabr 1995-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının vasitəçiliyi ilə Afina və Skopye arasında "Müvəqqəti Razılaşma" imzalanmışdır. Bu razılaşmaya əsasən:

• Makedoniya bayrağından Vergina Günəşi simvolu çıxarılmışdır.
• Yunanıstan, Makedoniyanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinə mane olmayacağını öhdəsinə götürmüşdür.
• Makedoniya, Yunanıstanın ərazi bütövlüyünə və daxili işlərinə qarışmayacağını qəbul etmişdir.

Lakin ad məsələsində əsas həll əldə edilməmiş və Yunanıstan Makedoniyanın NATO və AB üzvlüyünə qoyduğu vetonu davam etdirmişdir. 2008-ci ildə NATO-nun Buxarest Sammitində Yunanıstan Makedoniyanın NATO-ya üzv olmasını əngəlləmiş, bu da iki ölkə arasındakı gərginliyi daha da artırmışdır.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nəzarəti altında uzun sürən danışıqlar nəticəsində 17 iyun 2018-ci ildə Yunanıstan və Makedoniya "Prespa

Razılaşması"nı imzalamışdır. Bu razılaşmaya əsasən:

• Makedoniya Respublikası öz rəsmi adını "Şimali Makedoniya Respublikası" olaraq dəyişdirməyi qəbul etmişdir.
• Yunanıstan bu adı tanımış və Şimali Makedoniyanın NATO və AB-yə üzvlüyünü bloklamayacağını öhdəsinə götürmüşdür.

Razılaşma 2019-cu ildə hər iki ölkənin parlamentləri tərəfindən təsdiqlənmiş və rəsmi olaraq qüvvəyə minmişdir.

Bu razılaşmadan sonra, 27 mart 2020-ci ildə Şimali Makedoniya NATO-nun 30-cu üzvü olmuşdur. Lakin Yunanıstanın qoyduğu maneələri aşan Şimali Makedoniya bu dəfə Bolqarıstan ilə tarixi və dil məsələləri ilə bağlı problemlər yaşamış və AB ilə danışıqlar gecikmişdir.

Prespa Razılaşması iki ölkə arasında yeni bir dövrün başlanğıcı olmuş və diplomatik əlaqələr artmışdır. İki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlıq güclənməkdədir, Yunan şirkətləri Şimali Makedoniyada mühüm investisiyalar həyata keçirir. Eyni zamanda, mədəni və akademik sahələrdə ortaq layihələr həyata keçirilir.

Buna baxmayaraq, Yunanıstanda bəzi millətçi qruplar bu razılaşmaya qarşı çıxmağa davam edir və iki ölkə arasında zaman-zaman gərginliklər yaşanır. Yunanıstan, Şimali Makedoniyanın AB-yə üzvlüyünü dəstəkləsə də, Bolqarıstanın tarixi mübahisələr səbəbilə qoyduğu maneələr hələ də davam edir.