Ayşe Leyla Çeyrekgil olarak bilinen Leyla Gencer (10 Ekim 1928, İstanbul - 10 Mayıs 2008, Milano), Türk opera sanatçısıdır. Batı ülkelerinde “La Diva Turca” (Türk Diva), “La Gencer” ve “La Regina” olarak anılan Gencer, 20. yüzyılın en önemli soprano seslerinden biri kabul edilmekte ve gelmiş geçmiş en iyi beş kadın opera sanatçısı arasında gösterilmektedir.^【1】1950’den 1983’e kadar süren aktif sahne hayatı boyunca dünyanın en önemli opera sahnelerinde başroller üstlenmiş, özellikle Donizetti ve Verdi operalarındaki yorumlarıyla tanınmıştır. Kariyeri boyunca 23 bestecinin 72 eserini repertuvarına almıştır.^【2】Sanat hayatının büyük bir kısmını Milano’da geçiren Gencer, kendisini “Anadolu çocuğu” olarak tanımlamış ve hayatı boyunca Türk vatandaşı olarak kalmayı tercih etmiştir.

^{Leyla Gencer (}Anadolu Ajansı⁾

Leyla Gencer, 10 Ekim 1928’de İstanbul’un Polonezköy semtinde dünyaya geldi. Babası, Safranbolu’nun Yörük köyünden köklü bir aileden gelen Hasanzade İbrahim Çekrekgil, annesi ise aslen Polonyalı (Litvanya kökenli) aristokrat bir aileden gelen Alexandra Angela Minakovska’dır. Annesi, İbrahim Bey’le evlendikten sonra Müslüman olup “Atiye” adını almıştır. Babası İbrahim Bey, çeşitli ticari işletmeleri, Karaköy’de hanları olan, aynı zamanda Lale Sineması’nın işletmesini yapan vizyon sahibi, kibar bir insandır.

Gencer, Safranbolulu Bektaşi babası, Polak Hristiyan annesi ve Fransız Kontesi dadısı Madame Lejeune’nin etkisiyle değişik kültürlerin harmanlandığı bir ortamda yetişmiştir. Fransız bakıcısından Fransızca öğrenerek Fransız klasiklerini okumaya başlayan sanatçı, çocukluğunda edebiyat, tiyatro, müzik, sanat ve kültürün her alanında geniş bilgiler edindi. Dadısı ile beraber gittiği kilise ayinlerini tiyatro izler gibi izlediğini ve çok yönlü bir sanatçı olmasında hem doğunun hem de batının kültürel ögelerinin etkisinin büyük olduğunu belirtmiştir.

Genç yaşta babasını kaybeden Leyla, babasının ölümünden sonra yaşadığı derin üzüntüyü kitaplarla ve müzikle dindirmiştir. Hobileri arasında kütüphaneye gitmek olan genç Leyla, daha o yaşında dünya edebiyatının en seçkin eserlerini okumuş ve kendisi de ileride yazar olmak istemiştir.

Gencer, 18 yaşındayken İbrahim Gencer ile evlendi. Gencer, ileride hayat arkadaşı olacak olan İbrahim Gencer’le bir tesadüf sonucu Kadıköy vapurunda tanışmış, iyi bir arkadaşlık temeli üzerine kurulan bu ilişkide müzik ve sanat hayatının içinde olması için İbrahim Bey tarafından her zaman destek görmüştür. Evlendikten sonra da eğitimine devam eden sanatçı, kariyeri boyunca eşi tarafından desteklenmiştir. Eşinin kendisine ve mesleğindeki başarılarına olan hayranlığı ve desteği sonucunda son derece mutlu olan evliliği, İbrahim Gencer’in vefatına kadar sürmüştür.

Gencer, Notre Dame de Sion’un ardından gittiği İstanbul İtalyan Lisesi’nden mezun olmuştur. Bir süre Beyazıt Kütüphanesi’nde çalıştıktan sonra İstanbul Devlet (Belediye) Konservatuvarı Opera Bölümü’nü kazanmıştır.

Leyla Gencer, İstanbul Konservatuvarında şan eğitimi aldığı sırada Reine Gelenbevi’den ses ve solunum teknikleri dersi, koro şefi Muhittin Sadak’tan solfej dersleri ve cumhuriyet tarihinin ilk bestecilerinden Cemal Reşit Rey’den armoni dersleri almıştır. Konservatuvardaki ilk gününde La Scala’da sahneye çıkmayı kafasına koyan Gencer, 1946-1949’da İstanbul Şehir Korosunda solo sanatçısı olarak yer almıştır.

Hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri, konservatuvarın son sınıfında, dünyaca ünlü İtalyan soprano Giannina Arangi-Lombardi’nin İstanbul’u ziyaret ettiğini öğrenmesi olmuştur. Gencer, sınıf arkadaşı ile birlikte ünlü sopranonun kaldığı köşkün adresini bularak kendisiyle tanışmıştır. Lombardi, kendisine “Aida” operasını söyleyen genç Leyla’nın sesinden çok etkilendi ve Gencer ile bir anlaşma yapmıştır: Leyla, Lombardi’yi 15 gün evinde misafir edecek, İstanbul’u ve Türk kültürünü tanıtacak, karşılığında Lombardi Leyla’ya şan dersleri verecekti. 15 günlük derslerin sonunda Gencer’in yeteneğini ve azmini gören Lombardi, hayallerine ulaşmak isteyen genç kadına Ankara’ya gelmesini teklif etmiştir. Gencer, 1949’da İstanbul Konservatuvarındaki eğitimini yarıda bırakarak Ankara’ya gitmiş, Ankara’da, İtalyan tenor Apollo Granforte, Adolfo Camozzo, Di Ferdinando, George Reinwald ve Domenico Trizzio’nun da öğrencisi olmuştur.^【3】

Usta sanatçı, 1949’da operanın bağlı bulunduğu Devlet Tiyatrosu sınavlarına girmiştir. Sınavı kazanan Gencer, operanın solist kadrosunda yer olmadığından koro kadrosuna alınmıştır.

^{Leyla Gencer’in Kariyeri (}Anadolu Ajansı⁾

Leyla Gencer, opera kariyerine 15 Ocak 1950’de Ankara Devlet Tiyatrosu’nda sahnelenen Pietro Mascagni’nin “Cavalleria Rusticana” operasındaki “Santuzza” rolüyle adım atmıstır. Gencer, ilk sahne deneyimine ilişkin TRT’de 1990’da yayınlanan röportajında, “Ben sahneye ilk adımımı Ankara Devlet Operasında attım ve ‘Cavalleria Rusticana’ ile başladım. Sene 1950, 15 Ocak. 15 Ocak 1990’da Rossini seminerime başladım İstanbul Devlet Tiyatrosunda. Bu benim için çok güzel bir olaydı. Aradan şöyle bir 40 sene geçmiş yani kolay değil.” ifadelerini kullanmıştır.^【4】

İlk sahne deneyiminin ardından gösteri, temsil ve resmî davetlerin aranan ismi olmuştur. 1958’e kadar devlet konuklarına verilen resitallerde en çok sahne alan sanatçılardan biri olan Gencer, ABD başkanları Harry S. Truman ve Dwight Eisenhower, İran Şahı Rıza Pehlevi ve eşi Süreyya, Ürdün Kralı Hüseyin ve Yugoslavya’nın kurucu lideri Mareşal Tito gibi isimler adına verilen devlet etkinliklerinde soprano olarak sahne almıştır. 1953’te ABD Başkanı Dwight Eisenhower için Çankaya Köşkü’nde verilen konserde Henry Purcell’a ait “Didone” aryasını söylemiş, ayrıca Fransız Parlamento Başkanı ve Dışişleri Bakanı için Faust operasının “Mücevherler” aryasını seslendirmiştir.

1953 yılında Türkiye ile İtalya arasında gerçekleştirilen kültür anlaşması kapsamında, Roma’da bir resital vermek üzere görevlendirilen Gencer’in yaşamı ve kariyeri, büyük başarı elde ettiği bu konserin ardından farklı bir yön kazanmıştır. Konserdeki performansı dolayısıyla RAI Stüdyoları Genel Müdürü ve Müzik Yönetmeni Mairo Labroca, sesini dinletmesi için Gencer’i Napoli’deki San Carlo Operası’na göndermiştir.

Gencer, San Carlo Operası ile 1954’te Napoli’de gerçekleştirilen yaz festivalinde yeniden “Santuzza” rolünü oynamıştır.“Yevgeni Onegin” ve “Madam Butterfly”da başrol alan sanatçı, “Madam Butterfly” operası için yıl içinde 23 kez sahne almıştır.^【5】Santuzza’dan sonra Madam Butterfly rolü ile çok büyük bir başarı kazanan Gencer’i halk, Napoli sokaklarında “Butterfly” ismi ile çağırmaya başlamıştır. “Napolili Türk” olarak anılmaya başlayan usta sanatçı, “La Traviata”daki “Violetta” rolünü Avrupa’nın çeşitli kentlerindeki operalarda canlandırmış, uluslararası festivallere katıldı ve piyano eşliğinde resitaller vermiştir.

1956’da San Francisco’da rahatsızlanan Renata Tebaldi’nin yerine “San Francesca de Rimini” operasında sahne alan Gencer, San Francisco Operası ile 1957’de “La Traviata” eserinde “Violeta”yı seslendirmiştir. Aynı yıl, Maria Callas’ın “Lucia di Lammermoor” operasındaki “Lucia” rolünü son dakikada iptal etmesi üzerine bu rol teklif edilen Gencer, muhteşem performansı ile sezonu kurtardı ve o tarihten itibaren ABD’de birçok temsil gerçekleştirmiştir.

Konservatuvara girdiği ilk günden itibaren hayalini kurduğu, operanın merkezi sayılan Milano’daki La Scala’da 26 Ocak 1957’de sahneye çıkan sanatçı, Francis Poulenc’in “Les Dialogues de Carmelites” (Karmelit Rahibelerinin Diyaloğu) operasının dünya prömiyerindeki “Lidoine” (baş rahibe) rolüyle primadonnalığa yükseldi ve tam 25 sene bu sahnenin başrol sanatçısı olmuştur.^【6】

Leyla Gencer, La Scala’ya ilk gittiğinde dönemin genel müdürü Antonio Ghiringhelli kendisine “Siz büyük bir kariyer yapmak isterseniz bir İtalyan ismi alın.” teklifinde bulunmuş, ancak Gencer “Hayır. Ben kendi ismimle kariyer yapmak istiyorum.” cevabını vermiştir. Ghiringhelli’nin “Ama senin ismin bir Türk ismi. İtalyan ismi alırsan diğer Amerikalı arkadaşların gibi, daha çabuk isim yaparsın.” sözüne karşılık Gencer, “Zararı yok. Ben daha yavaş isim yaparım ama kendi Türk ismimle yapacağım. Yani insan hiçbir zaman köklerini inkar etmemeli.” demiştir.^【7】

Gencer, Milano’da La Scala’da Verdi, Bellini, Donizetti, Mozart, Monteverdi, Çaykovski ve Puccini’nin de aralarında bulunduğu ünlü bestecilerin eserlerini başarıyla yorumlamıştır. Leyla Gencer, Milano’da La Scala’nın yanı sıra Londra Royal Albert Hall ve New York Carnegie Hall’de orkestra eşliğinde çok sayıda konser vermiştir.

Leyla Gencer, kariyeri boyunca 23 bestecinin 72 eserini repertuvarına almıştır. Monteverdi, Gluck ve Mozart'tan neoklasik döneme; Cherubini, Spontini, Mayr ve romantik dönem sanatçıları Puccini, Prokofiev, Britten, Poulenc, Menotti'ye kadar uzanan geniş bir yelpazede eserler seslendirmiştir. Repertuvarı, lirik sopranodan dramatik koloratüre kadar 72 rol içermektedir.^【8】

Gencer, özellikle Donizetti Rönesansı olarak adlandırılan süreçte önemli bir rol oynamıştır. Donizetti'nin unutulmaya yüz tutmuş operalarını başarıyla yorumlayarak bu eserlerin yeniden opera dünyasına kazandırılmasını sağlamıştır. Roberto Devereux (1964), Maria Stuarda (1967), Belisario (1969), Caterina Cornaro (1972) ve Les Martyrs (1975) bu bağlamda sahnelediği önemli yapımlar arasındadır.

Kariyeri boyunca Verdi, Donizetti ve Puccini'nin operalarına yoğunlaşan Gencer, bu bestecilerin yanı sıra dönemin daha az tanınmış bestecilerinin eserlerine de yer vermiştir. Repertuvarında yer alan besteciler ve operalarından bazıları şunlardır:

Gencer, sadece sahne performanslarıyla değil, aynı zamanda araştırmacı kimliğiyle de döneminde unutulmuş birçok opera eserini tozlu arşivlerden tarayarak gün yüzüne çıkarmış ve yorumladığı eserleri yeniden opera dünyasına kazandırmıştır.

Leyla Gencer, son kez 1985’te Venedik Fenice Tiyatrosu’nda opera seslendirmiştir. Konser ve resitallerine 1992’ye kadar devam etmiştir.1985 yılında sahneye tamamen veda eden Gencer, ölümüne kadar genç opera sanatçılarını yetiştirmeyi âdeta bir misyon edinmiştir.

Gencer, 1983’ten bu yana eğitimci olarak kariyerini sürdürdüğü “La Scala Lirik Akademisi”nde sanat yönetmeni ve genç sanatçılar okulunun da yöneticisi olarak mesleğine devam etmiştir. Vefatına kadar La Scala’daki akademinin sanat yönetmenliğini sürdüren Gencer, Türkiye’de de pek çok önemli opera sanatçısını yetiştirmek için Ankara ve İstanbul’da dersler ve seminerler vermiştir.

Opera dünyasına yeni yetenekler kazandırmayı amaçlayan “Leyla Gencer Uluslararası Şan Yarışması” sanatçı adına ilk kez 1995’te düzenlenmeye başlamıştır.

• 1988: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı^【9】
• 1994: Sevda-Cenap And Müzik Vakfı Onur Ödülü Altın Madalyası^【10】
• 2004: “Bin Yılın Türkleri” isimli özel para koleksiyonuna resmi basıldı^【11】
• 2007: İtalya’da Caruso Ödülü^【12】

Birçok ülkeden ve kurumdan sayısız ödülle nişan alan Gencer’e, pek çok ülke vatandaşlık teklifinde bulundu. Tekliflerin tamamını geri çeviren sanatçı, konser afişlerinde bile Ankara Devlet Operası sanatçısı olduğunun yazılmasını istemiş, “Ben, Anadolu çocuğuyum.” diyerek yaşamı boyunca Türk vatandaşlığını onurla taşımıştır.

Leyla Gencer, 2008’de kalp yetmezliği nedeniyle 10 Mayıs 2008’de Milano’daki evinde 79 yaşında hayata veda etti. 12 Mayıs’ta Milano’da La Scala Operası’nın Santa Babila Kilisesi’nde düzenlenen kalabalık bir törenle uğurlanan Leyla Gencer’in vasiyeti üzerine bedeni krematoryumda yakılmış ve 16 Mayıs’ta külleri Dolmabahçe Sarayı ile Dolmabahçe Camii arasında yapılan bir törenden sonra Boğaz’ın sularına dökülmüştür.

• 2004’te Türkiye’de Leyla Gencer adına gümüş hatıra parası basıldı.
• 2013 yılında Bakırköy’de Leyla Gencer Opera ve Sanat Merkezi açıldı. 10.000 m² kapalı alan, 300 m² sahne ve 767 kişilik salon kapasitesine sahip olan merkez, mimari tasarımını Cemal Mutlu Mimarlık’ın yaptığı, akustik özellikleriyle dünya sahneleriyle yarışan bir opera evidir. 10 Ekim 2013’te (Gencer’in doğum gününde) açılmıştır.
• Adına düzenlenen Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması (1995’ten itibaren) düzenlenmektedir.
• Hakkında, Zeynep Oral’ın yazdığı “Tutkunun Romanı: Leyla Gencer” kitabının yanı sıra birçok yazı ve araştırma kaleme alınmıştır.