Kusurluluk İlkesi

Ceza hukukunda kusur veya kusurluluk; işlenen fiille ilgili olarak failin sorumlu tutulup tutulmayacağı konusundaki değer yargıları bütünüdür. Kusurluluk, işlenen fiil nedeniyle kişideki iradenin oluşum şartlarının tespiti ve bu tespite dayanarak, gerçekleştirdiği eylem dolayısıyla failin şahsen cezalandırılmasının gerekip gerekmediğine dair bir yargıyı ifade eder. Failin eylemini kasten veya taksirle gerçekleştirmesi, psişik faaliyeti ile sonuç arasındaki ilişki ve fiilin faile kişisel olarak isnat edilebilmesi kusurluluk kavramının temelini oluşturur.

Kusur yeteneği; failin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğidir. Öğretide bazı görüşler "isnat yeteneği" ile "kusur yeteneği" kavramlarını eş anlamlı kullansa da, isnat yeteneği daha geniş manada fiilin bir insana atfedilebilmesi veya sorumluluk için gerekli unsurların tamamı olarak tanımlanmaktadır. İsnat yeteneği kusurluluktan önce gelir; bir kişiye önce suç isnadı yapılır, ardından kusurun varlığı incelenir.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK), kusurluluğu etkileyen halleri "Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler" başlığı altında düzenlemiştir. Bu hallerin varlığı durumunda kişi suç teşkil eden eylemden ya hiç sorumlu tutulmamakta ya da sorumluluğu azalmaktadır.

Kanun ve öğretide kabul edilen kusurluluğu etkileyen temel haller şunlardır:

• Hukuka Uygunluk Sebeplerinde Sınırın Aşılması (TCK m. 27): Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması halidir. Eğer sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse (meşru savunmada) faile ceza verilmez
• Yaş Küçüklüğü (TCK m. 31):
• 0-12 Yaş: Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur.
• 12-15 Yaş: Bu gruptakilerin fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin gelişmemiş olması halinde ceza sorumluluğu yoktur; yeteneğin varlığı halinde indirimli ceza uygulanır.
• 15-18 Yaş: Bu gruptaki kişiler hakkında indirimli ceza hükümleri uygulanır.
• Akıl Hastalığı (TCK m. 32): İşlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan akıl hastalarına ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanır.
• Sağır ve Dilsizlik (TCK m. 33): Sağır ve dilsizlerin ceza sorumluluğu, yaş küçüklüğü rejimine paralel ancak farklı yaş grupları (21 yaşa kadar) esas alınarak düzenlenmiştir.
• Geçici Nedenler, Alkol veya Uyuşturucu Madde Etkisinde Olma (TCK m. 34): Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol/uyuşturucu etkisiyle algılama ve irade yeteneğini kaybeden kişiye ceza verilmez. İradi olarak alınan maddelerin etkisinde işlenen suçlarda ise bu hüküm uygulanmaz.
• Cebir ve Tehdit (TCK m. 28): Karşı koyamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez; bu durumda zorlayan kişi fail sayılır.
• Zorunluluk Hali (TCK m. 25/2): Bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
• Amirin Emri (TCK m. 24/2): Yetkili merciden verilen ve yerine getirilmesi zorunlu olan, hukuka aykırı fakat bağlayıcı emri yerine getiren sorumlu olmaz; sorumluluk emri verendedir. Konusu suç teşkil eden emir ise hiçbir surette yerine getirilemez.
• Haksız Tahrik (TCK m. 29): Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimsenin cezasında indirim yapılır.
• Hata (TCK m. 30): Suçun maddi unsurlarında, nitelikli hallerinde veya ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerin koşullarında (kaçınılmaz) hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.

Kusurluluğu etkileyen haller ile hukuka uygunluk sebepleri (Meşru savunma, kanun hükmünü yerine getirme vb.) birbirinden farklıdır. Hukuka uygunluk sebeplerinde fiil meşru sayılır ve ceza verilmediği gibi güvenlik tedbiri de uygulanmaz; kusurluluğu etkileyen hallerde ise (örneğin akıl hastalığı) fiil haksızlık teşkil etmeye devam eder ancak fail kusursuz olduğu için ceza almaz, güvenlik tedbiri uygulanabilir.