Kös Kaplıcaları

Kös Kaplıcaları; Bingöl il merkezinin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda, Bingöl-Erzurum (Karlıova) karayolu üzerinde bulunan Ilıcalar beldesinde yer alan, hidrojeolojik ve kimyasal nitelikleri bakımından termal turizm ve balneolojik tedavi unsuru olarak sınıflandırılan jeotermal bir kaynaktır. Literatürde "Bingöl Kaplıcaları", yöre halkı arasında ise "Ilıcalar" veya "Hamamlar" olarak da adlandırılan bu termal kaynaklar, coğrafi olarak Göynük Çayı vadisinin batısında, Çal Deresi tarafından ikiye bölünen vadi tabanındaki yerleşim alanında konumlanmıştır.^【1】 Bölge, hem karayolu üzerindeki ulaşım kolaylığı hem de çevresindeki yerleşim birimlerine yakınlığı nedeniyle Bingöl’ün önemli rekreasyon ve sağlık turizmi merkezlerinden biri olma özelliğini taşımaktadır.

^{Kös Kaplıcaları (}Bingöl Belediyesi⁾

Kaplıca sahası, Türkiye'nin tektonik yapısını şekillendiren en önemli unsurlardan biri olan Kuzey Anadolu Fay Zonu ile Doğu Anadolu Fay Zonu’nun kesişim noktasına yakın, Bingöl-Karlıova fay hattı üzerinde bulunmaktadır. Jeolojik formasyon açısından saha, Paleozoyik yaşlı mermer, şist, kalkşist ve kristalize kireçtaşlarını barındıran metamorfik bir seri ile bunların üzerini örten bazalt ve andezit türü volkanik kayaçlardan meydana gelmektedir.^【2】

Jeotermal sular, bu metamorfik seri içerisindeki kristalize kireçtaşlarının kontak noktalarından yüzeye çıkmakta olup, kaynakların çıkış noktası Kös Deresi’nin havzayı terk ettiği boşalım alanıdır. Coğrafi olarak derin bir vadi tabanında yer alması, bölgede karasal iklimin sert etkilerini yumuşatan özel bir mikroklimanın oluşmasına olanak tanımıştır; bu sayede Bingöl genelinde yetişmesi güç olan incir ağacı gibi bitki türleri ile meşe, ardıç, kavak ve söğüt topluluklarından oluşan zengin bir flora kaplıca çevresinde varlık gösterebilmektedir.^【3】

Kaplıca suyunun fizikokimyasal özellikleri üzerine İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Ekoloji ve Hidroklimatoloji Kürsüsü ile Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı tarafından yürütülen analizler, suyun tedavi edici niteliklerini bilimsel verilerle ortaya koymuştur. Kaynağın çıkış noktasında 47°C olarak ölçülen su sıcaklığı, tesislere ulaştığında 41°C ile 45°C aralığında dengelenmektedir.^【4】

Su, balneolojik sınıflandırmaya göre "hipertermal" (36-45°C arası sıcak sular), mineral yoğunluğu açısından "oligometalik" (madeni az, 1,6 mg/l) ve osmotik basınç bakımından "hipotonik" (50,82 milimol/l) özellik gösteren bir maden suyudur. Kimyasal bileşiminde anyon olarak klor, sülfat, silikat ve bikarbonat; katyon olarak ise sodyum, kalsiyum, demir ve alüminyum iyonları barındıran su, aynı zamanda karbondioksitli, kalevi ve toprak kalevili bikarbonatlı su niteliği taşımaktadır.^【5】

Kaplıca suyunun tıbbi kullanım alanları, içerdiği mineral kompozisyonu ve termal özelliklerine bağlı olarak banyo kürü ve içme kürü şeklinde iki ana kategoride değerlendirilmektedir. Banyo kürü uygulamalarında; romatizmal hastalıklar, nevrit, nevralji, kırık ve çıkık sekelleri (ortopedik rehabilitasyon), kadın hastalıkları, gut hastalığı ve periferik dolaşım bozukluklarında destekleyici tedavi unsuru olarak kullanıldığı belirtilmektedir.

Suyun içme kürü olarak kullanımında ise; mide ve bağırsak motilitesini (hareketliliğini) artırıcı, hazmı kolaylaştırıcı, idrar söktürücü ve safra kesesini boşaltıcı etkileri olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, içerdiği florür nedeniyle diş çürümelerinin önlenmesi (profilaksi) ve beslenmeye bağlı flor eksikliğinin giderilmesinde, kalsiyum içeriğiyle de kemik hastalıklarının tedavisinde faydalı olduğu raporlanmıştır. Ancak suyun tortu içermesi nedeniyle şişelenerek ticari tüketime uygun olmadığı, kaynağında taze olarak tüketilmesi gerektiği saptanmıştır.

^{Kös Kaplıcaları (}AA⁾

Bölgedeki termal kaynakların kullanımı Roma dönemine kadar uzandığı düşünülmekle birlikte, modern anlamda ilk tesisleşme çalışmaları 1946 yılında İller Bankası ödeneği ile başlatılmış ve tesisler 1960 yılından itibaren uzun süre İl Özel İdaresi mülkiyetinde işletilmiştir. Günümüzde kaplıca bölgesindeki yapılanma, Çal Deresi'nin ayırdığı vadinin iki yakasında farklı işletme modelleriyle şekillenmiştir.

Çayın güney yakasında Bingöl Üniversitesi’ne bağlı olarak faaliyet gösteren "Termal Fizik ve Rehabilitasyon Merkezi"; 20 otel odası, kadın ve erkekler için ayrılmış iki büyük havuz ve beş özel aile havuzundan oluşan, hijyen standartlarının sağlanması amacıyla havuz sularının her gece boşaltılıp yenilendiği akademik denetimli bir tesistir. Vadinin kuzey yakasında ise özel sektöre ait, motel, otel ve pansiyon tarzı konaklama birimlerinin yer aldığı işletmeler bulunmaktadır. 2004 yılında özel sektör tarafından inşa edilen daha kapsamlı tesiste 210 yatak kapasiteli otel, sauna, kapalı ve açık yüzme havuzları ile lokanta gibi sosyal donatılar yer almaktadır.

Kös Kaplıcaları, yaz ve kış aylarında ulaşılabilir bir konumda olmasına rağmen, ziyaretçi yoğunluğu mevsimsel dalgalanmalar göstermektedir. Turizm hareketliliği, iklim koşullarının elverişli olduğu Haziran-Eylül döneminde zirve yapmakta, kış aylarında ise belirgin bir düşüş yaşanmaktadır.

Bölge, sadece konaklamalı turistler için değil, aynı zamanda Bingöl ve çevre illerden gelen günübirlik ziyaretçiler için de bir rekreasyon alanı işlevi görmektedir. Yapılan akademik çalışmalarda, tesislerin sadece banyo odaklı "hamam" kültüründen çıkarılarak, fizik tedavi uzmanları ve hekimler gözetiminde profesyonel kür merkezlerine dönüştürülmesi, ayrıca doğa yürüyüşü ve kampçılık gibi aktivitelerle entegre edilerek turizmin çeşitlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.