Körtekel (Myxini)

Körtekeller (İngilizce: Hagfish, bilimsel adıyla Myxini), okyanus tabanlarında yaşayan, kemiksiz ve yılan balığına benzer son derece ince, uzun bir gövde yapısına sahip deniz canlılarından oluşan bir omurgasız-omurgalı geçiş grubudur. Kemik yapıları, omurları, gerçek çift yüzgeçleri ve çeneleri bulunmayan bu canlılar, tamamen kıkırdaklı bir iskelet sistemine sahiptir.

Körtekeller, morfolojik açıdan son derece muhafazakar bir evrimsel gelişim göstermişlerdir; günümüzden yaklaşık 320 milyon yıl öncesine (Karbonifer Dönemi) tarihlenen en eski fosil kayıtları olan Myxinikela siroka, modern körtekellerle büyük bir benzerlik taşır. Morfolojik araştırmalar ve genom analizleri, bu grubun yaşayan ve nesli tükenmiş diğer tüm omurgalıların kardeş grubu olduğunu işaret etmektedir. Yakın geçmişte, uluslararası bir bilimsel konsorsiyumun yaklaşık on yıllık çalışması sonucunda Pasifik Okyanusu kökenli Eptatretus burgeri türünün genomu (hi-c kromozomal yakınlık teknikleriyle ve 400 katı büyüklüğünde veri üretilerek) dizilenmiş ve bu adım kraniyat evriminin anlaşılmasında tarihi bir mihenk taşı olmuştur.

Ortaya çıkan verilere göre, insanların da içinde bulunduğu tüm omurgalıların ortak atasının genomu evrimsel süreçte bir kez tamamen kopyalanmıştır (duplikasyon). Bu evreden sonra ayrılan çeneli omurgalı soyları genomu tekrar ikiye katlarken, körtekellerin yer aldığı çenesiz soylar bağımsız olarak kendi genomlarını üç katına çıkarmışlardır. Hayvanın gelişimi sırasında somatik hücrelerde kaybolan ve yalnızca genital dokularda bütünlüğünü koruyan bol miktarda tekrar eden diziye sahip "mikro-kromozomların" varlığı, bu canlıların genomunu son derece karmaşık hale getirmektedir.

^{Körtekel anatomisini açıklayıcı resim (Görsel yapay zekayla oluşturulmuştur.)}

Yetişkin körtekellerin boyları dünya genelinde 100 santimetreye kadar ulaşabilmektedir. Türlerin çeneleri yoktur; bunun yerine kıkırdak zemin üzerinde yanal olarak hareket ederek avını koparan boynuzsu (keratinöz) diş yapılarına sahiptirler. Gözleri son derece körelmiştir ve Eptatretus cinsinde soluk bir deri yamasının altında tamamen işlevsiz yapılar olarak bulunurken, Myxine cinsinde farklılaşmamış bir deri tabakası ile örtülüdür. Başlarının ön uç kısmında, çevresi dört adet dokunaçla (tentakül) çevrili tek bir burun deliği bulunur. Solungaç kapağı (operkulum) yoktur ve solungaç açıklıklarının sayısı alt familyalara göre değişir; Eptatretinae birden fazla dış solungaç açıklığına sahipken, Myxininae sadece bir çift dış solungaç açıklığına sahiptir.

Vücutlarının yan-alt kısımları boyunca dizilmiş çok sayıda balçık (mukoza) bezi mevcuttur. Yapılan morfometrik analizler, bu bezlerin dışarı açıldığı gözenek (slime pore) sayısının her birey için sabit olduğunu ve canlının büyümesiyle yeni gözenek eklenmediğini ortaya koymuştur. Pulu bulunmayan ve yüzgeç ışınlarından yoksun medyan yüzgeçlere sahip olan körtekellerin renkleri soluk pembeden kahverengiye kadar değişebilmektedir. Hayvanın büyümesi sırasında, prebranşiyal (solungaç öncesi) bölgenin toplam vücut uzunluğuna olan oranı giderek azalır; bu durum diş plakaları ve kas yapısından oluşan beslenme aparatının genç bireylerde nispeten çok daha büyük yer kapladığını göstermektedir.

Bu canlılar tamamen bentik (deniz tabanına bağlı) olarak yaşarlar ve genellikle sığ kıyı sularından derin okyanus çukurlarına kadar uzanan çamurlu zeminlerde, yalnızca burun deliği ve dokunaçları dışarıda kalacak şekilde sığ ve sinüzoidal yuvalar açarak saklanırlar. Ekosistem içindeki en birincil rolleri fırsatçı leşçillik ve omurgasız avcılığıdır. Özellikle okyanus tabanına çöken ölü balinaların karkaslarını temizlemeleri, deniz dibi ekolojik döngüsü açısından kritik öneme sahiptir. Aynı zamanda balıkçı ağlarına veya tuzaklarına takılan ve hareket kabiliyetini yitirmiş morina, mezgit, uskumru ve köpekbalıkları gibi balıklarla da beslenirler.

Çevrelerindeki oşinografik koşullara son derece duyarlıdırlar. İdeal yaşam alanlarındaki sıcaklık genellikle yıl boyunca 4-6°C dolaylarında seyrederken tuzluluk 32 ppt ve üzerindedir. Sıcaklığın 10°C'yi aşması durumunda hayvan hızla ajite olup ölürken, su tuzluluğunun 31 ppt'nin altına düşmesi canlıda şiddetli spazmlara, aşırı mukoza üretimine ve ölümcül komaya neden olmaktadır.

Panbiyocoğrafik (iz analizleri) incelemeler, bu familyanın dağılımının okyanus havzalarının oluşum dönemlerindeki tektonik aktivitelere (örneğin Mezozoik dönemde Pasifik havzasının açılması) bağlı bir vikaryans (coğrafi bariyerlerle ayrılma) sonucu şekillendiğini göstermektedir. Çok düşük dağılım (dispersal) yeteneğine sahip olduklarından genellikle dar lokal alanlarda ürerler ve yüksek endemizm sergilerler. Ailenin ana kümelenme merkezi Pasifik Havzası'dır.

^{Körtekeller besleniyor. (Görsel yapay zekayla oluşturulmuştur.)}

Körtekellerin üreme süreçleri birçok sır barındırmakla birlikte biyolojik potansiyelleri oldukça düşüktür. Dişilerin ovaryumlarında aynı anda gelişen yumurta sayısı genellikle 30'u geçmez. Bu yumurtalar, büyük bir enerji yatırımı gerektiren, bol vitellüslü (yolk) ve devasa boyutlardadır (yaklaşık 25x10 milimetre). Popülasyonlarda belirgin bir üreme mevsimine veya döngüye rastlanmamaktadır. Belirli bir üreme döngüsü kanıtlanan tek istisna, yıllık göç davranışı sergileyen Eptatretus burgeri türüdür.

Cinsiyet oranları dişiler lehine aşırı derecede çarpıktır; örneklemlerde erkek bireylerin oranı %6'nın dahi altında kalırken, yetişkin popülasyonun yaklaşık %25'i makroskopik olarak görülebilir hiçbir cinsel doku barındırmayan steril bireylerden oluşmaktadır. Eptatretus stouti gibi bazı türlerde düşük oranda (%0.3) protogin (önce dişi, sonra erkek) hermafroditizm (çift cinsiyetlilik) gözlemlenmiştir. Bilim dünyasında genel kabul gören bir diğer kural, körtekellerin bir larva evresinden geçmediğidir; ortalama 50 mm uzunluğundaki yavrular, yumurtadan doğrudan yetişkin formuyla çıkarlar.

1990'lı yıllardan itibaren, Güney Kore pazarında lüks deri eşya üretiminde kullanılmak üzere aranan "yılan balığı derisi" (eelskin) endüstrisi, körtekelleri önemli bir ticari av hedefi haline getirmiştir. Uzak Doğu sularındaki yerel popülasyonların aşırı avlanma sonucu çökmesi üzerine, endüstrinin odak noktası Kuzey ve Güney Amerika kıyılarına, özellikle Maine Körfezi gibi yeni sahalara kaymıştır.

Ticari avcılıkta ağırlıklı olarak tabana bırakılan delikli bidon tuzakları kullanılır. Maine Körfezi'nde kısa bir dönemde tahmini 11 milyon bireyi aşan (yaklaşık 1600 metrik ton) av baskısı oluşmuştur. Ancak tuzaklardan yukarı çekilirken yüzeyin düşük tuzlu ve sıcak sularına maruz kalan hayvanların neredeyse hiçbiri hayatta kalamamaktadır; ticari değeri olmayan ve ıskarta edilen bireylerle birlikte av ölüm oranlarının resmi verilerin iki katı olabileceği tahmin edilmektedir. Düşük üreme hızına ve geç olgunlaşma özelliklerine sahip bir türün bu seviyede bir baskıya maruz kalması sürdürülebilir bulunmamaktadır. Ayrıca son zamanlarda türün tehlike anında sulara bıraktığı eşsiz mukoza yapısı, özel bileşimi sayesinde küresel kozmetik şirketlerinin de yoğun araştırma hedeflerinden biri haline gelmiştir.