Kömürlə İşləyən İstilik Elektrik Stansiyası

Kömür milyonlarla il əvvəl bataqlıqlarda çürüyən bitkilərin istilik və təzyiq altında dəyişməsi nəticəsində əmələ gələn fosil yanacaqdır. Bu gün dünya elektrik istehsalının əhəmiyyətli bir hissəsini təmin edən kömür, həm qlobal, həm də Türkiyə üçün enerji qarışığında kritik rol oynayır.

Kömürün enerji mənbəyi kimi istifadəsi, qədim insanların istilik və yemək bişirmək üçün kömürü kəşf etməsi ilə başlamışdır. Lakin kömürün elektrik istehsalında geniş yayılması, 1882-ci ildə Tomas Edisonun Londondakı Holborn Viaduct elektrik stansiyasında kömürdən istifadə edərək 1000 lampanı işıqlandırması ilə sürətlənmişdir. Bu gün ABŞ-da elektrik enerjisinin 60%-dən çoxu fosil yanacaqlardan əldə edilir, bunun böyük bir hissəsi kömürdür. Beynəlxalq Enerji Agentliyinə (IEA) görə, kömür 2040-cı ilə qədər bu mövqeyini qoruya bilər.

Global Energy Monitor-un 2025-ci ilin yanvar məlumatlarına əsasən, fəaliyyətdə olan kömür elektrik stansiyalarının ömür boyu CO2 emissiyaları 186080,6 milyon tondur. Çin, 116856,2 milyon ton ilə lider mövqedədir, Hindistan (23975,8 milyon ton), ABŞ (7515 milyon ton) və Cənubi Afrika (3707,3 milyon ton) da əhəmiyyətli kömür istehlakçılarıdır. Dünyanın ən böyük kömür elektrik stansiyası olan Çindəki Tuoketuo (6720 MW) ultra-süperkritik texnologiyası ilə fərqlənir, Cənubi Koreyadakı Taean (6100 MW) və Tayvandakı Taichung (5500 MW) stansiyaları isə yüksək gücləri ilə seçilir.

^{Tuoketuo Termik Stansiyası}

Türkiyədə də kömür elektrik istehsalında strateji əhəmiyyət daşıyır. Global Coal Plant Tracker-ə görə, Türkiyədə fəaliyyətdə olan kömür stansiyalarının ümumi ömür boyu CO2 emissiyaları 1785,1 milyon tondur. Planlaşdırılan layihələr əlavə 111,3 milyon ton emissiya potensialına sahibdir. 2010-cu ildən sonra ləğv edilən layihələr isə 13886,4 milyon ton emissiyanın qarşısını almışdır. Enerji və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, Türkiyənin təxminən 18,9 milyard ton linzit ehtiyatı var. 2023-cü il etibarilə Türkiyədə 28 iri kömür elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir və onların ümumi gücü təxminən 19.000 MW təşkil edir. Bu stansiyalar ölkənin elektrik ehtiyacının təxminən 30-35%-ni təmin edir.

Kömürdən elektrik enerjisi istehsalı termik elektrik stansiyalarının əsas prinsiplərinə əsaslanır. Kömür əvvəlcə toz halına gətirilir və isti hava ilə qarışdırılaraq qazanlarda yandırılır. Yaranan istilik suyu yüksək təzyiqli buxara çevirir, buxar isə turbini hərəkətə gətirərək mexaniki enerji yaradır, generasiya sistemi isə bu enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Türkiyədə Afşin-Elbistan A və B elektrik stansiyaları bu prosesi linzit yanacağı ilə həyata keçirir. Afşin-Elbistan A, 1355 MW gücü ilə Türkiyənin ən böyük linzit stansiyalarından biridir və ildə təxminən 8 milyard kWh elektrik istehsal edir. Lakin aşağı keyfiyyətli linzit istifadəsi səbəbindən səmərəlilik göstəriciləri orta hesabla 30%-dir ki, bu da qlobal orta göstəricidən (33%) aşağıdır.

Türkiyədə fəaliyyət göstərən əsas kömür elektrik stansiyaları bunlardır:

• Afşin-Elbistan A və B: Ümumi gücü 1799 MW olan bu stansiyalar Kahramanmaraşda yerləşir. A stansiyası 1984-cü ildə, B stansiyası isə 2006-cı ildə istifadəyə verilmişdir. Onların illik CO2 emissiyası təxminən 12 milyon tondur.

^{Afşin-Elbistan B Termik Stansiyası}

• Soma A Termik Stansiyası: Manisada yerləşən bu stansiya 990 MW gücə sahibdir və 1980-ci illərdən bəri fəaliyyət göstərir. İldə təxminən 6 milyard kWh elektrik istehsal edir və 5 milyon ton CO2 buraxır.

^{Soma A Termik Stansiyası}

• Çatalağzı Termik Stansiyası (ÇATES): 314 MW gücə malik bu stansiya daş kömürdən istifadə edir və Qara dəniz bölgəsinin elektrik tələbatını ödəyir. İllik emissiyası təxminən 2 milyon tondur.

^{Çatalağzı Termik Stansiyası}

Global Coal Plant Tracker-in məlumatına görə, Türkiyədə hazırda inşa mərhələsində olan yeni kömür elektrik stansiyası yoxdur. Lakin planlaşdırılan layihələr (111,3 milyon ton CO2 potensialı) gələcəkdə həyata keçirilə bilər. Bununla yanaşı, 2010-cu ildən sonra ətraf mühitə olan təsirlər və bərpa olunan enerjiyə keçid səbəbilə bəzi layihələr dayandırılmışdır.

Kömürün yanması nəticəsində kükürd, azot və karbon kimi çirkləndiricilər havaya yayılır. Türkiyədə linzitin yüksək kükürd tərkibi, turşu yağışları riskini artırır. Belçikadakı Bełchatow stansiyası 37,6 milyon ton CO2 emissiyası ilə dünyada ən çox çirkləndirici stansiya olsa da, Türkiyədəki kömür stansiyalarının da ətraf mühitə təsiri əhəmiyyətlidir. Afşin-Elbistan bölgəsi tez-tez hava çirkliliyi və sağlamlıq problemləri ilə gündəmə gəlir.

Kömür elektrik stansiyalarının ətraf mühitə təsirini azaltmaq üçün müxtəlif texnologiyalar tətbiq edilir:

Filtrlər və Təmizləmə Sistemləri: Baca qazı kükürd azaltma sistemləri (FGD) kükürd dioksidinin 99%-ə qədərini təmizləyə bilər. Türkiyədə Soma və Yeniköy stansiyalarında bu texnologiya istifadə olunur.

Qazlaşdırma Texnologiyası: Kömürü qaz halına gətirərək həm səmərəliliyi artırır, həm də emissiyaları azaldır. Cənubi Koreyanın Taean stansiyasında bu üsul tətbiq edilir. Türkiyədə isə bu texnologiya hələ pilot mərhələsindədir.

Karbon Tutma və Saxlama (CCS): ABŞ-da bu texnologiya 40-dan çox layihədə istifadə edilir, Türkiyədə isə bu sahədə tədqiqatlar davam edir.

Kömürün gələcəyi bərpa olunan enerjiyə keçid tendensiyası ilə formalaşır. Böyük Britaniya 2024-cü ildə kömür istifadəsini tamamilə dayandırmağı planlaşdırır, Türkiyə isə hələ də kömürdən asılı vəziyyətdədir. 2023-cü ildə qəbul edilən Milli Enerji Planına görə, Türkiyə 2035-ci ilə qədər kömür gücünü sabit saxlayacaq və bərpa olunan enerjinin payını 55%-ə çatdıracaq. Gələcəkdə hibrid enerji modelləri, kömürün ətraf mühitə təsirini azaltmaq üçün potensial həllər təqdim edə bilər.