Kompas Metaforu

Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), tasavvuf düşüncələri ilə yalnızca İslam dünyasında deyil, bütün dünyada təsirli olmuşdur. Onun düşüncələri, sevgi, insanlıq, hoşgörü və ümumbəşəriyyət kimi anlayışları mərkəzə alır. Mevlâna'nın əsərlərində və sözlərində tez-tez rast gəlinən metaforalar, dərin mənalar daşıyır və insanı anlamağa yönəlik bir rəhbərlik təqdim edir. Bu metaforalardan biri də, Mevlâna'nın "kompas" metaforudur.

^{Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî (Mənbə :} Pinterest⁾

Mevlâna'nın ən məşhur və dərin mənalar daşıyan metaforalarından biri, kompasın iki ayağı ilə əlaqələndirdiyi insan həyatıdır. Kompas metaforu, Mevlâna'nın insanın həm fərdi kimliyini, həm də cəmiyyətdəki əlaqələrini necə tarazlaması lazım olduğuna dair söylədiyi mühüm bir sözdür. Mevlâna, kompasın bir ayağını "yer" olaraq təyin edir və bu ayağın sabit qalması lazım olduğunu vurğulayır. Digər ayağını isə "dünya" olaraq xarakterizə edir, bu ayaq isə daim hərəkət halındadır. Kompas, bir tərəfdən sabit duran ayaq ilə digər tərəfdən hərəkət edən ayaq arasında bir balans yaradır.

Mevlâna, bu metafor vasitəsilə insanların həm öz kimliklərinə sahib çıxmaları, həm də dünyaya açılmaları lazım olduğunu ifadə edir. Sabit olan ayaq, şəxsin özüdür; kimliyi, inancı, mədəniyyəti, dəyərləri və aidiyyəti təmsil edir. İnsan, köklərinə bağlı olmalı, öz kimliyini düzgün şəkildə tanımalı və ona sahib çıxmalıdır. Sabit olan bu ayaq, insanın təhlükəsizliyini, sabitliyini və möhkəmliyini təmin edir. Lakin bu sabırlı və möhkəm duruşla yanaşı, digər ayaq, yəni hərəkətli ayaq, dünyaya açılmalıdır. İnsan, yerindən sabit olaraq durduğu müddətdə dünyanın müxtəlif küncləri ilə əlaqə qurabilir, fərqli mədəniyyətləri anlaya bilər və həyatı daha geniş bir perspektivdən görə bilər.

Mevlâna, bu metaforla insanın dünya ilə olan əlaqəsini izah edir. Şəxsin dünyaya nə qədər açılsa da, köklərindən və kimliyindən ayrılmamalıdır. Əks təqdirdə, dünya ilə olan əlaqəsi sağlam olmaz və insan sürüşməyə başlar. Kompasın sabit olan ayağının yerində durması, fərdin daxili huzurunu və təhlükəsizliyini təmin edir. Bu daxili huzur və kimlik bilinci, fərdin həyatındakı səbir və dözümlülüyün əsasını təşkil edir. Digər ayaq isə insanın xarici dünyaya açılmasını təmin edir. Mevlâna, insanın yerində möhkəm duraraq, bütün insanları və fikirləri qucaqlaya biləcəyini, bir tərəfdən öz kimliyindən güzəştə getmədən, digər tərəfdən dünya ilə əlaqə quraraq daha zəngin və fərqli baxış açıları qazanabileceyini müdafiə edir.

Mevlâna, kompas metaforunu xüsusilə radikalizmə qarşı bir rəhbər olaraq istifadə etmişdir. Əgər bir insanın hər iki ayağı da sabitdirsə, insan dünyada gəzib görə bilməz, yeni fikirlərlə tanış ola bilməz və həyatı dar bir pəncərədən görər. Bu insan, radikal bir mövqe nümayiş etdirərək dəyişimə bağlanmış olar. Halbuki, bir ayağını sabit tutarkən, digərini dünyaya açan insan, hər cür fikirlə dialoq qura bilər, fərqli mədəniyyətlərə və həyat tərzlərinə hörmət göstərər. Mevlâna'nın bu yanaşması, insanın özünü inkişaf etdirməsinin qarşısını alan dar baxışdan qaçınmaq üçün mühüm bir prinsip təqdim edir.

Mevlâna'nın kompas metaforundakı bir digər mühüm nöqtə, ümumbəşəriyyət prinsidir. Mevlâna, bir insanın kimliyini yalnızca öz cəmiyyəti, mədəniyyəti və ya dini ilə məhdudlaşdırmamalı olduğunu müdafiə edir. Sabit ayaq, şəxsin kimliyini formalaşdırır, lakin digər ayaqla insan, dünyanın fərqli insanları ilə, mədəniyyətləri ilə və inancıları ilə dialoq quraraq ümumbəşəri bir insan olur. Bu yanaşma, Mevlâna'nın "insanlıq" anlayışını ortaya qoyur; çünki insanlıq, yalnızca bir millətin ya da mədəniyyətin insanı olmaqla məhdudlaşmaz. Mevlâna, hər kəsin fərqliliklərinə hörmət edən, sülhsevər və hoşgörülü bir insan olmağı öyrədir.