Kırlangıç Kubbe Tekniği

Kırlangıç kubbe tekniği, kare veya kareye yakın planlı bir mekânın üstünün köşelerden başlayarak üst üste bindirilen ahşap kirişler ya da tomruklar aracılığıyla daraltılmasıyla oluşturulan örtü sistemidir. Bu sistemde ahşap elemanlar çapraz biçimde yerleştirilerek yukarı doğru küçülen çokgen bir açıklık bırakılır; bu açıklık genellikle duman tahliyesi ve aydınlatma amacıyla kullanılır. Mimarlık literatüründe bu örtü sistemi “tütekli örtü”, “bindirme tavan” veya “kırlangıç örtü” gibi adlarla da ifade edilmektedir.^【1】

Kırlangıç kubbe tekniğinde örtü, kare bir çerçeve üzerine yerleştirilen ahşap kirişlerin her sırada 45 derece döndürülerek üst üste bindirilmesiyle oluşturulur. Bu işlem örtü daralıncaya kadar devam eder ve en üstte küçük bir açıklık bırakılır. Bu açıklık hem iç mekânın havalandırılmasını hem de ocak dumanının dışarı tahliyesini sağlar. Ahşap elemanların bindirme yöntemiyle oluşturduğu bu sistem, taşıyıcı sütun gerektirmeden örtünün kendini taşımasına imkân verebilir. Üstte bırakılan açıklık aynı zamanda doğal ışığın iç mekâna ulaşmasına katkıda bulunur. Bu nedenle kırlangıç kubbe tekniği, hem örtü hem de havalandırma çözümünü bir arada sunan bir yapı sistemi olarak değerlendirilir.^【2】

^{Kırlangıç Tavan Tekniği(}insaport⁾

Kırlangıç kubbe tekniği farklı coğrafyalarda değişik adlarla anılmaktadır. Gürcüce “darbazi”, Ermenice “hazarashen”, Farsça “darvaze”, Azerice “karadam” gibi terimler bu örtü sistemini ifade etmek için kullanılır. Mimarlık literatüründe İngilizce “lantern roof” veya “swallow dome” terimleri de kullanılmaktadır.

Bu örtü sistemi halk arasında “kırlangıç kubbe” olarak adlandırılsa da bilimsel çalışmalarda “tütekli örtü” ve “bindirme tavan” kavramları da yaygın biçimde kullanılmaktadır.^【3】

^{Sibirya Türklerinde Piramidal tütekli örtülü geleneksel evler(}historystudies⁾

Ahşap tütekli örtü uygulamasının kökeninin Orta Asya’ya kadar uzandığı kabul edilmektedir. Arkeolojik bulgulara göre bu örtü sisteminin bilinen en erken örnekleri Kuzey Kazakistan’daki Botay yerleşiminde Kalkolitik Çağ’a tarihlenmektedir. Bu yerleşimde dairesel planlı konutların üst örtüsünün ahşap tomrukların üst üste bindirilmesiyle oluşturulduğu belirlenmiştir.

Tunç Çağı’ndan itibaren bu örtü sisteminin Orta Asya’nın farklı bölgelerine yayıldığı ve Andronovo kültürü ile ilişkili konut ve mezar mimarisinde yaygın olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Kare planlı konutların merkezinde yer alan kare kesitli açıklıkla sonlanan basamaklı piramidal örtü sistemi bu dönemin karakteristik özelliklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Demir Çağı’nda ise tütekli örtü uygulamasının yalnızca konut mimarisinde değil, mezar yapılarında da kullanıldığı görülmektedir. Orta Asya’daki Tagisken mezar kompleksinde yapılan kazılarda ahşap tütekli örtü sistemine ait kalıntılar tespit edilmiştir.^【4】

Kırlangıç kubbe tekniği Orta Asya’dan Kafkasya ve Anadolu’ya kadar geniş bir coğrafyada uygulanmıştır. Bu örtü sisteminin Anadolu’nun doğu bölgelerinde geleneksel konut mimarisinde uzun süre kullanıldığı bilinmektedir. Özellikle tandırevi veya mutfak mekânlarında duman tahliyesi amacıyla tercih edilmiştir.

Anadolu’da kare veya dikdörtgen planlı mekânların üzerini örten bu sistem, yerel yapı malzemelerine göre ahşap, taş ve kerpiç duvarlarla birlikte uygulanmıştır. Geleneksel konutlarda hem aydınlatma hem havalandırma işlevi nedeniyle tercih edilen bir örtü çözümü olarak varlığını sürdürmüştür.^【5】

Kırlangıç kubbe tekniğinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Kare veya kareye yakın planlı mekânlarda uygulanması
• Ahşap elemanların bindirme yöntemiyle yerleştirilmesi
• Üstte duman ve ışık için açıklık bırakılması
• Taşıyıcı sütun gerektirmeden örtünün oluşturulabilmesi
• Mekânın ortasında ocak veya tandır bulunması
• Isı yalıtımına katkı sağlaması

Bu özellikler, tekniğin özellikle soğuk iklim bölgelerinde yaygın kullanılmasına neden olmuştur.^【6】

^{Kırlangıç Kubbe Erzurum Ulu Camii (}WordPress⁾

Kırlangıç kubbe tekniği aşağıdaki yapı türlerinde görülmektedir:

• Geleneksel konutlar
• Tandır evleri
• Çukur barınaklar
• Mezarlık yapıları
• Dini mimari örnekleri

Bu yapı tiplerinde örtü hem yapısal hem işlevsel bir unsur olarak kullanılmıştır.^【7】

^{Doğu Anadolu`da bir köy evi(}WordPress⁾