Kilikya Bölgesi

Kilikya, Anadolu'nun güneyinde; günümüzde Mersin, Tarsus, Adana, Osmaniye ve kısmen Hatay illerini kapsayan, antik çağlardan itibaren jeopolitik konumu ve coğrafi çeşitliliğiyle öne çıkan tarihi bir bölgedir. Bölge, tarihsel ve coğrafi bağlamda genel olarak iki ana kısma ayrılmıştır: Batıda sarp Toros Dağları'nın Akdeniz'e uzandığı "Dağlık Kilikya" (Cilicia Tracheia) ve doğuda geniş, verimli tarım arazilerini barındıran "Ovalık Kilikya" (Cilicia Pedias). Doğal limanları, Amanos ve Toros dağlarındaki geçitleri ve zengin su kaynakları sayesinde Mezopotamya, Anadolu, Mısır ve Doğu Akdeniz dünyaları arasında tarihi bir köprü işlevi görmüştür.

Bölgenin bilinen en erken ismi, Hitit İmparatorluğu döneminde kullanılan Kizzuwatna'dır. MÖ birinci binyılda Asurlular bölgenin ovalık doğu kesimini "Que", dağlık batı kesimini ise "Hilakku" olarak adlandırmışlardır; Kilikya ismi de Geç Asur dönemindeki bu Hilakku adından türemiştir. Antik dönem coğrafyacılarından Strabon, Dağlık (Cilicia Aspera) ve Ovalık (Cilicia Campestris) Kilikya'yı birbirinden ayıran coğrafi sınırın, Mersin-Erdemli'nin batısındaki Limonlu (Lamos) Nehri olduğunu belirtir.^【1】

Kilikya'nın sınırları tarihsel süreçte farklılıklar göstermekle birlikte, batıda Pamfilya sınırından başlayarak doğuda İskenderun Körfezi ve Amanos Dağları'na kadar uzanmıştır. Bu sınırlar dâhilinde, batıdan doğuya sahil şeridinin toplam uzunluğu 520 kilometreye ulaşmaktadır.^【2】 Bölge, kuzey ve kuzeybatıda Bolkarlar, Aladağlar ve Tahtalı Dağları'ndan oluşan yüksek Toros silsilesiyle İç Anadolu'dan ayrılırken, doğusunda Amanos Dağları (Nur Dağları) yer alır.

Kilikya'daki yerleşim izleri Neolitik döneme kadar uzanmaktadır. Bölgede MÖ 3. binyılda Hattiler ve Luviler varlık göstermiştir. MÖ 1500'lerden itibaren Kilikya, Hitit İmparatorluğu'nun bir vasal devleti hâline gelerek Kizzuwatna adını almış ve bölgenin o dönemki başkenti, adını Hitit tanrılarından birinden alan Tarsa (Tarsus) olmuştur.^【3】 Hititlerin bölgedeki otoritesi, MÖ 13. yüzyılın sonlarında Akdeniz havzasını istikrarsızlaştıran Deniz Kavimleri'nin akınlarıyla zayıflamıştır. Araştırmacı William H. Stiebing Jr.'a göre, Mısır yazıtlarında "Danuna" olarak geçen bu halklardan biri, Adana kentinden gelen erken dönem Kilikyalı korsanlar olabilir.^【4】

Hititlerin yıkılmasının ardından Kilikya, MÖ 1. binyılda Asur İmparatorluğu'nun hedefi hâline gelmiştir. Asur kralları, özellikle bölgenin zengin kereste ve maden kaynaklarına ulaşmak amacıyla Kilikya'ya sayısız askerî sefer düzenlemiştir. III. Salmanassar'ın MÖ 858-824 yılları arasındaki seferleriyle başlayan Asur nüfuzu, bölgeyi siyasi ve ekonomik olarak kontrol etmeyi amaçlamıştır.^【5】 Dağlık Kilikya'nın (Hilakku) zorlu coğrafyası nedeniyle Asur kontrolü zaman zaman zayıflamış; ancak Asarhaddon'un (MÖ 680-669) seferleri sırasında isyan eden 21 Hilakku şehri yıkılarak Asur otoritesi tesis edilmiştir.^【6】

MÖ 547 civarında Büyük Kyros'un bölgeyi fethiyle Pers hâkimiyeti başlamıştır. Bu dönemde Hilikku bölgesi, Ahameniş İmparatorluğu'na bağlı ve "Syennesis" unvanını taşıyan yerel hükümdarlar tarafından yönetilmiştir.^【7】

Büyük İskender'in MÖ 333'te Kilikya Kapıları'nı aşarak bölgeyi fethetmesiyle Helenistik dönem başlamış ve yerel Luvi dilinin yerini Yunanca almıştır. İskender'in ölümünden sonra bölge Ptolemaios ve Seleukos imparatorlukları arasında bölüşülmüştür. Seleukos otoritesinin MÖ 110 civarında zayıflamasıyla Kilikyalı korsanlar ortaya çıkmış ve bölgeyi bir üs hâline getirmişlerdir. Akdeniz'deki ticareti bozan bu korsanlar, MÖ 67 yılında Romalı komutan Pompeius tarafından kesin bir yenilgiye uğratılmıştır.^【8】 Bölgenin Roma idaresine girmesiyle Kilikya eyaleti askeri ve ticari olarak imparatorluğa tam entegre olmuştur.

Kilikya, tarih boyunca sahip olduğu doğal kaynaklarla antik dünyanın üretim ve ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Toros ve Amanos dağlarındaki zengin ormanlar, Mısır ve Mezopotamya'nın tapınak ile gemi yapımı için ihtiyaç duyduğu dayanıklı sedir kerestesini sağlamıştır. Aynı zamanda bölge, madencilik açısından da büyük öneme sahipti; özellikle Kilikya demiri, MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda Babil pazarında en çok tercih edilen maden olmuştur.^【9】

Ovalık Kilikya, Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin taşıdığı alüvyonlar sayesinde çok verimli tarım arazilerine sahipti. Bölgede şarap, zeytinyağı, safran ve çeşitli meyveler üretilmekteydi. Hayvancılık alanında ise, Dağlık Kilikya'daki keçilerden elde edilen kıllar endüstriyel boyutta işlenmiş; "Cilicium" adı verilen kaba kıl dokuma kumaş Roma'ya ihraç edilmiş ve bu kumaş Ortaçağ boyunca Hristiyanlar arasında kefaret amacıyla giyilen kıl gömleklerin yapımında yaygın olarak kullanılmıştır.^【10】