KARS ANTLAŞMASI 1921

Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Hükümeti ile Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan Sovyet cumhuriyetleri arasında imzalanan ve Türkiye’nin doğu sınırlarını kesin biçimde belirleyen temel uluslararası anlaşmalardan biridir. Bu antlaşma, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması’nın devamı ve tamamlayıcısı niteliğinde olup Kafkasya’daki siyasi düzeni kalıcı olarak şekillendirmiştir.

Antlaşmanın ortaya çıkışı, Türk Kurtuluş Savaşı’nın doğu cephesinde elde edilen askerî ve diplomatik başarılarla doğrudan ilişkilidir. Özellikle Kâzım Karabekir komutasındaki Türk ordusunun Ermenistan kuvvetlerine karşı kazandığı zaferler ve ardından imzalanan Gümrü Antlaşması, Türkiye’nin bölgede güçlü bir aktör olarak masaya oturmasını sağlamıştır. Bu süreçte Sovyet Rusya ile kurulan ilişkiler de belirleyici olmuş, Moskova Antlaşması ile çizilen çerçeve Kars Antlaşması ile kesinlik kazanmıştır.

Türkiye adına görüşmelere Kâzım Karabekir başkanlığındaki heyet katılmış; heyette ayrıca Memduh Şevket Esendal ve Veli Bey yer almıştır. Antlaşma, çok taraflı yapısı sayesinde yalnızca Türkiye ile bir devlet arasında değil, Kafkasya’nın genel siyasi düzenini belirleyen bölgesel bir anlaşma özelliği taşır.

Antlaşma ile Türkiye’nin doğu sınırı büyük ölçüde bugünkü hâlini almıştır. Buna göre Kars ve Ardahan Türkiye’ye bırakılmış, Batum Gürcistan’a verilmiş, ancak burada yaşayan Müslüman halkın hakları güvence altına alınmıştır. En dikkat çekici maddelerden biri ise Nahçıvan’ın statüsüne ilişkindir. Buna göre Nahçıvan, Azerbaycan’a bağlı özerk bir bölge olarak kabul edilmiş ve Türkiye bu statünün korunmasında garantör konumuna gelmiştir.

Kars Antlaşması yalnızca sınır düzenlemesi yapan bir belge değildir; aynı zamanda taraflar arasında barış, dostluk ve karşılıklı tanıma esaslarını da içeren kapsamlı bir siyasi düzenlemedir. Antlaşmada yer alan hükümler, dönemin uluslararası hukuk anlayışına uygun şekilde hazırlanmış; özellikle sınırların karşılıklı kabulü, barışçıl çözüm ve bölgesel istikrar ilkeleri ön plana çıkmıştır.

Türkiye açısından Kars Antlaşması, Misak-ı Millî hedeflerinin doğu sınırları bakımından büyük ölçüde gerçekleşmesini sağlamış ve Sevr Antlaşması’nın uygulanamaz olduğunu fiilen ortaya koymuştur. Ayrıca bu antlaşma, Sovyet Rusya ile kurulan diplomatik ilişkilerin güçlenmesine katkı sağlamış ve Türkiye’nin uluslararası alanda tanınma sürecini hızlandırmıştır.

Antlaşmanın bir diğer önemli yönü de günümüze kadar geçerliliğini korumasıdır. Özellikle Nahçıvan’ın statüsü, Türkiye-Azerbaycan ilişkileri ve Kafkasya’daki jeopolitik dengeler açısından hâlâ belirleyici bir rol oynamaktadır. Karabağ Savaşı ve Zengezur Koridoru gibi güncel gelişmeler, Kars Antlaşması’nın yalnızca tarihî değil, aynı zamanda güncel bir belge olduğunu da göstermektedir.