Karl Heinrich Marx (5 Mayıs 1818, Trier – 14 Mart 1883, Londra), Alman filozof, iktisatçı, sosyolog, gazeteci ve devrimci sosyalisttir. Toplumsal değişimi ve tarihi, maddi üretim ilişkileri ve sınıf çatışmaları üzerinden açıklayan tarihsel materyalizm kuramını geliştirmiştir. Yaşamı boyunca Prusya, Fransa ve Belçika gibi ülkelerden siyasi düşünceleri nedeniyle sürgün edilen Marx, ömrünün büyük kısmını Londra'da vatansız, ağır maddi zorluklar ve sağlık sorunları içinde geçirmiştir.^【1】 Geliştirdiği ekonomi politik eleştirisi ve kapitalizm analizleri, 20. yüzyıldaki küresel devrimci hareketlerin ve sosyolojik kuramların felsefi temelini oluşturmuştur.

Karl Marx, 1818 yılında Prusya'nın Rhineland bölgesindeki Trier kentinde doğmuştur. Dokuz çocuklu bir ailenin hayatta kalan en büyük erkek çocuğudur. Babası Heinrich Marx, Aydınlanma düşüncesinden, Immanuel Kant ve Voltaire'den etkilenmiş liberal bir avukattır. Annesi Henriette Pressburg ise Hollanda kökenli bir Yahudi aileye mensuptur. Her iki ebeveyn de köklü hahamlık soylarından gelmesine rağmen, baba Heinrich Marx, Prusya'daki Yahudi karşıtı yasal kısıtlamalardan ve mesleki engellerden kaçınmak amacıyla Karl doğmadan birkaç yıl önce Protestanlığa (Lütercilik) geçmiş, çocuklarını da bu doğrultuda vaftiz ettirmiştir. ^【2】

Marx, Trier'deki Friedrich-Wilhelm Gymnasium'da klasik bir eğitim aldıktan sonra 1835 yılında Bonn Üniversitesi'nde beşeri bilimler ve hukuk eğitimi almaya başlamıştır. Buradaki öğrencilik yıllarında dahil olduğu bazı düzensizlikler ve disiplin sorunları üzerine, babasının yönlendirmesiyle akademik düzeyi daha yüksek olan Berlin Üniversitesi'ne transfer olmuştur. Berlin'de hukuktan ziyade felsefe ve tarihe yönelen Marx, G. W. F. Hegel'in felsefesinden ilham alan ve dönemin Prusya otokrasisine muhalif olan Genç Hegelyenler (Sol Hegelyenler) adlı radikal entelektüel gruba katılmıştır. Bu çevrede Bruno Bauer ve Ludwig Feuerbach gibi düşünürlerle yakın ilişkiler kurmuştur. Siyasi görüşleri nedeniyle akademik kariyer yapma imkanı kalmayan Marx, "Demokritosçu ve Epikurosçu Doğa Felsefeleri Arasındaki Fark" başlıklı doktora tezini 15 Nisan 1841'de Jena Üniversitesi'ne sunarak derece almıştır.

Akademiden uzaklaştırıldıktan sonra fikirlerini yaymak ve geçimini sağlamak amacıyla gazeteciliğe yönelen Marx, 1842 yılında Köln'de yayınlanan liberal-radikal çizgideki Rheinische Zeitung (Rhineland Gazetesi) bünyesinde yazmaya başlamış ve kısa sürede gazetenin genel yayın yönetmenliğini üstlenmiştir. Prusya hükümetinin yasama çalışmalarını ve köylülerin odun toplama haklarına yönelik kısıtlamaları eleştiren yazıları büyük yankı uyandırmış, gazete yoğun sansür uygulamalarının ardından 1843 yılı başında kapatılmıştır. Marx, sansürden kaçmak ve Fransız sosyalist çevreleriyle bağ kurmak amacıyla, yedi yıldır nişanlı olduğu Prusyalı üst düzey bir askeri yetkilinin kızı olan Jenny von Westphalen ile Haziran 1843'te evlenerek Paris'e göç etmiştir.

Paris'te Arnold Ruge ile birlikte tek sayı yayınlanabilen Deutsch-Französische Jahrbücher (Alman-Fransız Yıllıkları) dergisini çıkaran Marx, burada ekonomi politik ve Fransız Devrimi tarihi üzerine yoğun çalışmalar yürütmüştür. 28 Ağustos 1844'te Paris'teki bir kafede, ömür boyu en yakın dostu, entelektüel ortağı ve finansal destekçisi olacak Friedrich Engels ile tanışmıştır. Engels'in İngiltere'deki işçi sınıfının durumuna dair gözlemleri, Marx'ın teorik yönelimini işçi sınıfı hareketine kaydırmıştır. Prusya hükümetinin baskısıyla 1845 başında Fransa'dan ihraç edilen Marx, Brüksel'e yerleşmiştir. Burada Engels ile birlikte, Hegel'in idealizmini ve Sol Hegelyenlerin soyut yaklaşımlarını eleştiren Kutsal Aile (1845) ve Feuerbach Üzerine Tezler (1845) çalışmalarını kaleme alarak, toplumsal değişimin temel motorunun düşünceler değil maddi eylemler olduğunu savunan tarihsel materyalizm kuramının temellerini atmışlardır. ^【3】

Marx, 1847 yılında Brüksel'de tescilli bir gizli örgüt olan Haklar Birliği'ne (League of the Just) katılmıştır. Bu yapının açık bir siyasi partiye dönüşmesini savunan Marx ve Engels'in girişimleriyle örgüt, "Komünist Lig" adını almıştır. Birliğin programını ve temel ilkelerini tescillemek amacıyla Marx, Engels ile birlikte kaleme aldığı "Komünist Manifesto" (Manifest der Kommunistischen Partei) adlı broşürü 21 Şubat 1848 tarihinde Londra'da yayınlamıştır. "Şimdiye kadarki bütün toplumların tarihi, sınıf mücadeleleri tarihidir" teziyle açılan metin, mülkiyet ilişkilerinin felsefi ve iktisadi dönüşüm aşamalarını özetlemiştir. ^【4】1848 Devrimleri'nin Avrupa'yı sarması üzerine Belçika'dan ihraç edilen Marx, Köln'e dönerek Neue Rheinische Zeitung gazetesini çıkarmış, ancak karşı devrim sürecinin ardından Prusya'dan tamamen sürgün edilmiş ve vatandaşlığını kaybetmiştir. Marx, Ağustos 1849'da ömrünün sonuna kadar kalacağı Londra'ya göç etmiştir.

Londra'daki sürgün yıllarında British Museum kütüphanesinde resmi iktisat raporları (Blue Books) ve klasik iktisatçıların yapıtları üzerine uzun süreli araştırmalar yürüten Marx, "emek-değer teorisi" ve "artı-değer kuramı" üzerine şekillenen ekonomi politik eleştirisini geliştirmiştir. Bu çalışmaların ilk ürünü Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (1859) olmuş, ardından başyapıtı kabul edilen "Kapital" (Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie) adlı eserin ilk cildi 1867 yılında Hamburg'da yayınlanmıştır. Marx bu eserde, kapitalist üretim tarzının işleyiş yasalarını dinamik bir yapı içinde çözümlemiştir. Eserin ikinci ve üçüncü ciltleri, Marx'ın tescilli el yazmaları ve notları üzerinden Friedrich Engels tarafından düzenlenerek sanatçının ölümünden sonra yayınlanmıştır.

Marx'ın Londra'daki yaşamı, ağır maddi imkansızlıklar, barınma krizleri ve kronik sağlık sorunları altında geçmiştir. Geliri büyük oranda New-York Daily Tribune gazetesine yazdığı dönemsel makalelere ve Friedrich Engels'in düzenli finansal desteklerine dayanmıştır. Londra'nın Soho semtindeki elverişsiz yaşam koşulları ve tıbbi imkansızlıklar nedeniyle yedi çocuğundan dördünü (özellikle en büyük oğlu Edgar'ı 1855'te) küçük yaşlarda kaybetmiştir. Hayatta kalan üç kızı Jenny, Laura ve Eleanor, ilerleyen yıllarda Avrupa işçi hareketlerinde aktif roller üstlenmişlerdir. ^【5】

^{Karl Marx ve büyük kızı Jenny Longuet (}picryl⁾

Marx, 1864 yılında Avrupa'daki sendikal hareketleri bir araya getiren Uluslararası İşçi Birliği'nin (Birinci Enternasyonal) kuruluşunda ve genel konseyinde lider bir rol üstlenmiştir. 1871 Paris Komünü sürecini "Fransa'da İç Savaş" başlıklı tescilli manifestosuyla desteklemiş, bu yapıyı işçi sınıfının ilk iktidar deneyimi olarak tanımlamıştır. ^【6】 Ancak Enternasyonal içinde, devletin ve otoritenin derhal ortadan kaldırılmasını savunan Rus anarşist Mikhail Bakunin liderliğindeki hiziple yaşanan derin teorik ve örgütsel ayrılıklar, 1872 Hague Kongresi'nin ardından birliğin zayıflayarak dağılmasına yol açmıştır.

Yaşamının son on yılında kronik uykusuzluk, karaciğer rahatsızlıkları, derin depresyon ve deri hastalıkları ile mücadele eden Marx, sağlık sorunları nedeniyle çalışmalarını tamamlamakta güçlük çekmiştir. 1881 yılında eşi Jenny von Westphalen'in ve ardından büyük kızı Jenny'nin ölümleri, Marx'ın fiziksel çöküşünü hızlandırmıştır. 14 Mart 1883 tarihinde Londra'daki çalışma masasında, bronşit ve plörizi rahatsızlıklarına bağlı olarak 64 yaşında vefat etmiştir. Cenazesi Londra'daki Highgate Mezarlığı'na tescillenmiştir. Mezartaşına Feuerbach Üzerine Tezler çalışmasından alınan "Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumladılar; oysa sorun onu değiştirmektir" ifadesi işlenmiştir.^【7】

Karl Marx'ın kuramsal mirası, ölümünün ardından dünya genelinde kitlesel işçi partilerinin felsefi programını şekillendirmiştir. 1917 Rus Devrimi ile başlayan tarihsel süreçte, Sovyetler Birliği, Çin ve birçok diğer devlet resmi ideolojilerini ve anayasal yapılarını Marksist ilkelere dayandırdıklarını ilan etmişlerdir. Geliştirdiği tarihsel materyalizm, modern sosyoloji, iktisat tarihi ve siyaset felsefesi üzerinde metodolojik bir dönüşüm yaratmıştır. Sınıf analizi, kentsel yabancılaşma ve ekonomik krizlerin döngüselliği üzerine ürettiği tezler, çağdaş sosyal bilimler akademisinde tescilli bir referans kaynağı olarak geçerliliğini korumaktadır.