Kambiyo Senetleri

Kambiyo senetleri, Türk Ticaret Kanunu'nda (TTK) düzenlenen, belirli bir para borcunun ödenmesini içeren ve tedavül kabiliyeti yüksek olan kıymetli evrak türleridir. Bu senetler poliçe, bono ve çekten ibarettir.

Kambiyo senetlerinin kendilerine özgü ortak temel nitelikleri bulunmaktadır:

• Sıkı Şekil Şartlarına Tabilik: Kambiyo senetleriyle kambiyo taahhüdünde bulunmak, kanunda belirtilen unsurları taşıyan yazılı bir senet düzenlenmesini gerektirir. Bu zorunlu şartlara uyulmaması halinde senet, kambiyo senedi vasfını taşımaz.

• Kurucu Nitelik: Kambiyo senetleri, kurucu nitelikte kıymetli evrakın tipik bir örneğidir. Senette yer alan alacak, ancak kambiyo senedinin düzenlenmesiyle doğar.

• Kanunen Emre Yazılı Olma: Poliçe, bono ve çek kanunen emre yazılı senetlerdir. Bu, senet üzerinde açıkça "emre yazılıdır" ibaresi olmasa bile ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilecekleri anlamına gelir. Ancak, bono ve poliçe nama yazılı olarak düzenlenebilirken, çek hem nama hem de hamiline yazılı olarak düzenlenebilir. Nama yazılı düzenlenebilmeleri için senette menfi (olumsuz) emre kaydının bulunması gerekir.

• Sebepten Soyutluk (Mücerretlik): Kambiyo senetleri, düzenlenmelerine neden olan temel borç ilişkisinden bağımsızdır. Temel ilişkinin varlığı veya geçerliliği, senedin geçerliliğini kural olarak etkilemez ve temel ilişki senet üzerinden anlaşılamaz.

• Para Borcu İçerme: Kambiyo senetleri daima bir miktar paranın ödenmesine ilişkin bir alacak hakkını içerir. Poliçe ve çek, belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız bir havaleyi içerirken; bono, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini içerir.

• İmzaların Bağımsızlığı İlkesi: Kambiyo senedindeki bir imzanın, imza sahibini herhangi bir sebeple bağlamaması (örneğin, imza sahibinin ehliyetsiz olması veya imzanın sahte olması), diğer imzaların geçerliliğini etkilemez. Bu ilke, senedi devralan kişinin, kendinden önceki imzaların geçerliliğini araştırma yükümlülüğünü ortadan kaldırır.

• Müteselsil Sorumluluk: Senette imzası bulunan kişiler (düzenleyen, cirantalar, aval verenler), senedin kabul edilmemesinden veya ödenmemesinden dolayı hamile karşı müteselsilen sorumludur.

• Kamu Güvenini Koruma: Emre ve hamiline yazılı olarak düzenlenen kambiyo senetleri, kamu güveninin korunduğu senetlerdendir. Bu, senedi iyiniyetle devralan üçüncü kişilerin haklarının korunması anlamına gelir.

• Özel Takip Yolları: Kambiyo senedi alacaklıları, alacaklarını tahsil etmek için İcra ve İflas Kanunu'nda düzenlenen "kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip" veya "kambiyo senetlerine özgü iflas yoluyla takip" gibi özel icra yollarına başvurabilirler.

Kambiyo senedinin düzenlenmesine genellikle bir temel borç ilişkisi (örn: satış, kira sözleşmesi) neden olur. Hatta bir hatır ilişkisi dahi temel ilişki olarak kabul edilebilir. Bir kambiyo senedi düzenlendiğinde, kambiyo alacağı ve temel borç ilişkisinden doğan adi alacak olmak üzere iki farklı ilişkiden kaynaklanan alacak söz konusu olabilir.

Kambiyo senedinin temel borç ilişkisi açısından "ifa yerine" mi yoksa "ifa uğruna" mı verildiği önem taşır.

• İfa Yerine Verilme: Bu durumda, kambiyo senedinin verilmesiyle asıl borç ilişkisinden doğan alacak sona erer.

• İfa Uğruna Verilme: Bu durumda ise kambiyo alacağı ile asıl borç ilişkisinden doğan alacak birlikte varlığını sürdürür. Bu halde taleplerin yarışması söz konusu olur; lehtar (alacaklı), dilerse kambiyo ilişkisine, dilerse asıl borç ilişkisine dayanarak alacağını talep edebilir. Adi alacak talep edilirse, kambiyo senedinin borçluya iade edilmesi gerekir. Eğer lehtar kambiyo senedine dayanarak alacağını tamamen tahsil ederse, temel alacaktan doğan borç da sona erer.

Taraflar arasında senedin ifa yerine mi yoksa ifa uğruna mı verildiği açıkça belirlenmemişse, senedin ifa uğruna verildiği kabul edilir.

Poliçe, TTK'da m. 671-775 arasında detaylıca düzenlenmiş olup, uygulamada özellikle dış ticaret işlemlerinde ve bankaların muhatap sıfatıyla yer aldığı durumlarda kullanılabilen bir kambiyo senedi türüdür.

Poliçede düzenleyen (keşideci), muhatap (ödeyecek olan) ve lehtar (senet alacaklısı) olmak üzere üçlü bir ilişki söz konusudur. Keşideci, poliçeyi düzenleyerek muhataba, senette belirtilen bedeli lehtara veya onun emrine ödemesi için bir havale talimatı verir. Poliçenin hukuki niteliği nitelikli bir havale olarak kabul edilir.

Poliçe, senede bağlı para borcunun kolaylıkla devredilmesine olanak tanır (devir fonksiyonu), alacağın ispatını kolaylaştırır ve özel takip usulleri sayesinde alacağın tahsilini hızlandırır. Ayrıca teminat ve kredi fonksiyonları da bulunmaktadır.

A. Zorunlu Unsurlar (TTK m. 671)

Bu unsurların bulunmaması, senedin poliçe niteliği kazanmasını engeller.

1. "Poliçe" Kelimesi: Senet metninde "poliçe" kelimesi yer almalıdır. Eğer senet yabancı bir dilde yazılmışsa, o dildeki poliçe karşılığı kelime kullanılmalıdır.
2. Belirli Bir Bedelin Ödenmesi Hususunda Kayıtsız ve Şartsız Havale: Herkes tarafından anlaşılabilecek bir bedelin senet üzerinde gösterilmesi ve bu bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız bir havale talimatı içermesi gerekir. Bedel, Türk Lirası veya yabancı para birimi olabilir. Senette hem yazı hem de rakamla farklı meblağlar belirtilmişse, yazı ile gösterilen meblağ esas alınır; her ikisi de yazı veya her ikisi de rakamla gösterilmiş ve farklıysa, az olan meblağ geçerlidir. Faiz şartı, bedelin belirli olmasını engelleyebileceğinden, sadece görüldüğünde veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek vadeli poliçelerde faiz şartı konulabilir ve faiz oranının senet metninde gösterilmesi gerekir.
3. Ödeyecek Olan Kişinin (Muhatabın) Adı: Senedi ödeyecek olan muhatabın adının (gerçek kişilerde adı ve soyadı, tüzel kişilerde ticaret unvanı) senet üzerinde mutlaka gösterilmesi gerekir. Poliçe, bizzat keşidecinin emrine veya lehtarın muhatap olarak gösterilmesi şeklinde de düzenlenebilir.
4. Lehtar (Kime veya Kimin Emrine Ödenecek İse Onun Adı): Lehtarın adı senette belirtilmelidir. Lehtar gerçek veya tüzel kişi olabilir. Keşideci, kendisini lehtar olarak gösterebilir. Teorik olarak muhatap da lehtar olarak gösterilebilir. Keşideci, lehtar ve muhatabın aynı kişi olması durumunda, senetteki hak ancak ilk ciro ile doğar.
5. Düzenleyenin İmzası: Düzenleyenin el yazısıyla atılmış imzası zorunludur. Güvenli elektronik imza, mühür veya parmak izi kabul edilmez.
6. Düzenleme Tarihi: Gün, ay ve yıl olarak açıkça belirtilmelidir.
7. Düzenleme Yeri: Açıkça anlaşılabilir bir idari birim adı olarak belirtilmelidir. Eğer açıkça belirtilmemişse, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yer düzenleme yeri olarak kabul edilir.
8. Ödeme Yeri: Alternatifli zorunlu unsurdur. Açıkça gösterilmemişse, muhatabın adının yanındaki yer ödeme yeri sayılır. Orada da bir yer adı yoksa senet poliçe sayılmaz. Poliçe, muhatabın yerleşim yerinde veya başka bir yerde, bir üçüncü kişinin nezdinde ödenmek üzere düzenlenebilir (adresli veya ikametgahlı poliçe).

B. İhtiyari Unsurlar

Poliçeye, geçerliliğini etkilememek kaydıyla bazı ihtiyari kayıtlar eklenebilir. Bunlar TTK'da belirtilenler (sorumsuzluk kaydı, faiz kaydı, üçüncü şahsın adresinin gösterilmesi, menfi emre kaydı) ve kanunda belirtilmeyenler (yetki kaydı, tahkim kaydı, avizo kaydı, bedel kaydı, provizyon kaydı) olabilir.

• Açık Poliçe: Tarafların anlaşmasıyla bazı zorunlu unsurları (örn: bedel, ödeme tarihi) sonradan doldurulmak üzere boş bırakılan, ancak düzenleyenin imzasını taşıyan poliçedir. Lehtar, senedi keşideci ile arasındaki anlaşmaya göre doldurduğunda, poliçe baştan itibaren eksiksiz doldurulmuş gibi hüküm doğurur. Anlaşmaya aykırı doldurulması halinde bu durum, sadece lehtara ve kötü niyetli hamillere karşı ileri sürülebilir; iyiniyetli hamile karşı senet mevcut haliyle geçerlidir.

• Eksik Poliçe: Zorunlu unsurlardan birinin unutulması veya kasıtlı olarak yazılmaması durumunda eksik poliçe söz konusu olur ve bu senet poliçe olarak geçerli sayılmaz. Ancak adi senet olarak ispat vasıtası olabilir.

Poliçe, bir temsilci aracılığıyla veya tüzel kişilerde yetkili organ tarafından düzenlenebilir. Kambiyo taahhüdünde bulunmak için vekilin özel olarak yetkili kılınması gerekir. Kanuni temsilciler (örn: anonim şirket yönetim kurulu üyeleri, limited şirket müdürleri, ticari mümessil) bu yetkiye kanunen sahip olabilirler. Temsilen düzenlendiği senet üzerine "temsilen", "vekaleten" gibi ibarelerle belirtilmelidir.

Yetkisiz temsilci tarafından düzenlenen poliçeden dolayı, yetkisiz temsilci bizzat sorumlu olur. Temsil yetkisinin aşılması durumu da aynı sonucu doğurur.

Keşideci, poliçenin muhatap tarafından kabul edileceğini ve vadesinde ödeneceğini garanti eder; bu nedenle senedin nihai borçlusu konumundadır. Muhatabın kabul etmemesi halinde vadeden önce, ödememesi halinde ise vadede keşideci senedi ödemek zorunda kalır. Keşideci, poliçenin kabul edilmemesinden sorumlu olmayacağını şart koşabilir, ancak ödenmemesinden sorumlu olmayacağına dair kayıtlar yazılmamış sayılır.

Poliçe, kanunen emre yazılı bir senet olduğundan devri kural olarak ciro ve senet zilyetliğinin devri ile olur. Ciro, poliçe veya poliçeye bağlı "alonj" denilen bir kağıt üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır.

Cironun Hukuki Niteliği ve Fonksiyonları

Ciro, senetteki tüm hakları devreden çifte yetki veren bir işlemdir. Cironun üç temel fonksiyonu vardır:

1. Temlik (Devir) Fonksiyonu: Ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle poliçeden doğan bütün haklar devrolunur.
2. Teşhis Fonksiyonu: Birbirine bağlı ve düzenli (muntazam) ciro silsilesi, senedin yetkili hamilini belirlemeye yarar ve muhatabın ödemeyi kime yapacağını gösterir. Son ciro beyaz ciro olsa dahi, hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşılan kişi yetkili hamil sayılır.
3. Garanti (Teminat) Fonksiyonu: Aksine bir şart olmadıkça her ciranta, poliçenin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden dolayı kendisinden sonra gelen hamillere karşı sorumludur. Ciranta, "ciro yasağı" koyarak senedin tekrar ciro edilmesini yasaklayabilir veya "sorumsuzluk kaydı" koyarak kendi sorumluluğunu kaldırabilir.

Ciro Türleri

• Yapıldığı Şahsın Belli Olup Olmamasına Göre:
• • Tam Ciro: Lehine ciro yapılan kişinin ciroda gösterildiği ciro türüdür.
  • Beyaz Ciro: Lehine ciro yapılan kişinin gösterilmediği, cirantanın sadece imzasından ibaret olabilen veya "hamiline ödeyiniz" şeklinde yapılan cirodur. Beyaz ciro ile senedi alan kişi, ciroyu kendi veya başkası adına doldurabilir, poliçeyi yeniden beyaz veya tam ciro ile devredebilir ya da ciroyu doldurmaksızın poliçeyi başkasına verebilir.

• Yapılma Amacına Göre:
• • Temlik Cirosu: Cironun temel amacı olan, senetteki hakkın devredilmesi amacıyla yapılan cirodur. Aksi belirtilmedikçe cironun temlik cirosu olduğu kabul edilir.
  • Tahsil Cirosu: Senetteki hakkı devretmeksizin, sadece bedelin tahsili amacıyla yapılan cirodur. "Bedeli tahsil içindir", "vekaleten" gibi şerhlerle yapılır. Tahsil cirosu ile senedi alan hamil, senedi ancak yeniden tahsil cirosu ile devredebilir. Borçlular, ancak asıl hak sahibi cirantaya karşı ileri sürebilecekleri def'ileri tahsil cirosuyla senedi alan hamile karşı dermeyan edebilirler.
  • Rehin Cirosu: Senetteki hakkın rehnedilmesi amacıyla yapılan cirodur. "Bedeli teminattır", "bedeli rehindir" gibi şerhlerle yapılır. Rehin cirosu ile senedi alan hamil, senedi ancak tahsil cirosu hükmünde devredebilir. Borçlular, kendileriyle rehin veren ciranta arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan def'ileri hamile karşı ileri süremezler; meğerki hamil, poliçeyi iktisap ederken bilerek borçlunun zararına hareket etmiş olsun.

Vadenin geçmesinden sonra yapılan ciro, vadeden önce yapılan bir cironun hükümlerini doğurur. Ancak, ödenmeme protestosundan veya bu protestonun düzenlenmesi için öngörülmüş sürenin geçmesinden sonra yapılan ciro, sadece alacağın temliki hükümlerini doğurur.

Poliçe bedelinin ödenmesi, aval yoluyla kısmen veya tamamen teminat altına alınabilir. Aval, poliçe veya alonj üzerine "aval içindir" veya eş anlamlı bir ibareyle ifade edilir ve aval veren (avalist) tarafından imzalanır. Kimin için verildiği belirtilmemişse aval, düzenleyici için verilmiş sayılır. Muhatabın veya düzenleyenin imzaları hariç poliçenin yüzüne atılan her imza aval şerhi sayılır.

Aval veren kişi, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumlu olur. Lehine aval verilen kişinin borcu şekle ait noksandan başka bir sebepten dolayı batıl olsa da aval verenin taahhüdü geçerlidir. Aval, kefaletten farklı olarak bağımsız bir taahhüttür; avalist, asıl borçlunun def'ilerini ileri süremez (kendi şahsi def'ileri ve senet metninden anlaşılanlar hariç).

Vade

Poliçede vade dört şekilde belirlenebilir:

1. Belirli Bir Günde Ödenecek Vade: Örn: "14.06.2025 tarihinde".
2. Düzenlenme Tarihinden Belirli Süre Sonra Ödenecek Vade: Örn: "Düzenlenme tarihinden 6 ay sonra".
3. Görüldüğünde Ödenecek Vade: Düzenlenme tarihinden itibaren 1 yıl içinde ibraz edilmelidir.
4. Görüldükten Belirli Süre Sonra Ödenecek Vade: Vade, kabul şerhinde yazılı tarihe veya protesto tarihine göre belirlenir.

Vade, poliçenin zorunlu unsurlarından değildir; gösterilmemişse poliçe görüldüğünde ödenir. Vadesi pazar veya resmi tatil gününe rastlayan poliçenin ödenmesi, tatili izleyen ilk iş günü istenebilir.

İbraz

Poliçenin ödenmesi için yetkili hamil tarafından muhataba sunulmasıdır.

• İbraz Süresi: Belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek poliçeler, ödeme gününde veya onu izleyen iki iş günü içinde ödenmek üzere ibraz edilmelidir. Görüldüğünde ödenecek poliçeler, düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde ibraz edilmelidir.
• İbraz Yeri: Senette belirtilen ödeme yeridir. Belirtilmemişse muhatabın adının yanındaki yer, o da yoksa muhatabın merkezinin bulunduğu yerdir.
• İbrazın Sonuçları: Zamanında ibraz, muhatabın temerrüde düşmesini sağlar ve ödenmeme halinde müracaat hakkının kullanılabilmesine olanak tanır (protesto çekilmesi şartıyla).

Muhatap, poliçeyi öderken hamil tarafından bir ibra şerhi yazılarak poliçenin kendisine verilmesini isteyebilir. Hamil, kısmi ödemeyi reddedemez. Kısmi ödeme halinde muhatap, bu ödemenin poliçe üzerine yazılmasını ve kendisine bir makbuz verilmesini isteyebilir. Hamil, vadeden önce ödemeyi kabule zorunlu değildir.

Poliçe kabul edilmez veya vadesinde ödenmezse, hamilin cirantalara, düzenleyene ve poliçe dolayısıyla taahhüt altına girmiş diğer kişilere (başvuru borçlularına) karşı sahip olduğu talep hakkıdır.

Başvurma Hakkını Doğuran Sebepler

• Kabulden tamamen veya kısmen kaçınılması.
• Poliçenin vadesinde ödenmemesi.
• Muhatabın iflası, ödemelerini tatil etmesi veya aleyhindeki icra takibinin semeresiz kalması gibi durumlar vadeden önce de başvurma hakkı doğurabilir.

Başvurma Hakkının Şekli Koşulu: Protesto

Başvurma hakkının kullanılabilmesi için kural olarak, kabul etmeme veya ödememe durumunun noter tarafından düzenlenen bir protesto ile tespit edilmesi gerekir.

• Kabul Etmeme Protestosu: Kabule arz için belirli olan süre içinde (genellikle vadeye kadar) çekilir. Kabul etmeme protestosu çekilmişse, ayrıca ödememe protestosu çekmeye gerek yoktur.
• Ödememe Protestosu: Ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur.

Protesto çekilmesini gerektirmeyen haller de mevcuttur: "Gidersizdir", "protestosuzdur" gibi iradi muafiyet kayıtları veya muhatabın iflası gibi kanuni muafiyet halleri.

Ayrıca, kabul etmeme veya ödememe hallerinin, hamil tarafından kendi cirantasına ve düzenleyene; her cirantanın da aldığı ihbarı kendi cirantasına belirli süreler içinde ihbar etme yükümlülüğü vardır. İhbar yükümlülüğüne uyulmaması başvurma hakkını kaybettirmez ancak ihmalden doğan zarardan sorumluluk doğurabilir.

Poliçe bedelinden düzenleyen, cirantalar ve avalistler, kabul eden muhatapla birlikte müteselsilen sorumludur.

• Kabul eden muhataba karşı ileri sürülecek talepler için zamanaşımı süresi, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıldır.
• Hamilin, düzenleyene ve cirantalara karşı başvurma hakları, süresinde çekilen protesto tarihinden (veya protestodan muafiyet kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten) itibaren bir yıldır.
• Cirantaların birbirlerine ve düzenleyene karşı başvurma hakları, cirantanın poliçeyi ödediği veya poliçenin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı aydır.

Zamanaşımını kesen bir işlem (dava açılması, takip talebi, davanın ihbarı, alacağın iflas masasına bildirilmesi), kimin hakkında meydana gelmişse ancak ona karşı hüküm ifade eder.

Bono, TTK m. 776-779 arasında düzenlenmiş olup, poliçeye ilişkin birçok hükme atıf yapılmaktadır. Bono, düzenleyenin (keşidecinin) senette belirtilen lehtara veya onun emrine, belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren bir kambiyo senedidir. Bonoda düzenleyen, poliçedeki kabul eden muhatap gibi senedin asli borçlusudur.

1. "Bono" veya "Emre Yazılı Senet" İbaresi: Senet metninde bu ifadelerden biri yer almalıdır.
2. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedeli Ödeme Vaadi: Bononun özünü oluşturan bu vaadin belirli bir para tutarını kapsaması ve herhangi bir koşula bağlanmamış olması gerekir.
3. Vade: Gösterilmemişse bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. Görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek bonoların, düzenleyene düzenleme tarihinden itibaren bir yıl içinde ibrazı gerekir. Düzenleyen, ibrazı bono üzerine gününü işaret ederek ve imzalayarak teyit eder; kaçınırsa durum protesto ile tespit edilir ve süre protesto tarihinden işler.
4. Ödeme Yeri: Açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.
5. Lehtar (Kime veya Kimin Emrine Ödenecek İse Onun Adı): Lehtarın (gerçek veya tüzel kişi) senette belirtilmesi zorunludur. Bono, hamiline yazılamaz.
6. Düzenlenme Tarihi ve Yeri: Düzenlendiği yer gösterilmeyen bir bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır.
7. Düzenleyenin İmzası: Düzenleyenin el yazısı ile atılmış imzası bulunmalıdır.

Bu unsurlardan birini (alternatifli olanlar ve vadenin yokluğunda görüldüğünde ödeneceği kuralı saklı kalmak kaydıyla) içermeyen senet bono sayılmaz.

TTK m. 778 uyarınca poliçeye ilişkin birçok hüküm (ciro, aval, ödeme, başvurma hakları, zamanaşımı vb.) bono için de kıyasen uygulanır. Ancak, bononun yapısı gereği muhatap ve kabule ilişkin poliçe hükümleri (örn: kabule arz, kabul etmeme protestosu, karşılığın devri, araya girerek kabul) bonoda uygulama alanı bulmaz. Bonoda suret çıkarılabilir ancak nüsha düzenlenemez. Poliçede kabul eden muhataba karşı işleyen üç yıllık zamanaşımı süresi, bonoda düzenleyene karşı olan haklar için geçerlidir.

Çek, TTK m. 780-823 ve ayrıca 5941 sayılı Çek Kanunu ile düzenlenen bir kambiyo senedidir. Çek, düzenleyenin (keşidecinin) muhatap bankaya, senette belirtilen lehtara veya onun emrine ya da hamile, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme havalesini içeren bir ödeme aracıdır. Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir.

A. TTK'ya Göre Zorunlu Unsurlar (TTK m. 780)

1. "Çek" Kelimesi: Senet metninde yer almalıdır.
2. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedelin Ödenmesi İçin Havale.
3. Ödeyecek Kişinin (Muhatabın) Ticaret Unvanı: Muhatap bir banka olmalıdır.
4. Ödeme Yeri: Açıklık yoksa, muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Birden fazla yer varsa ilk gösterilen yer, bu da yoksa muhatabın merkezinin bulunduğu yer ödeme yeridir.
5. Düzenlenme Tarihi ve Yeri: Düzenlenme yeri gösterilmemişse, düzenleyenin adı yanında yazılı olan yer düzenlenmiş sayılır. Üzerinde yazılı keşide tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı, geçici bir düzenleme ile belirli bir tarihe kadar geçersiz sayılmıştır (31.12.2025 itibarıyla).
6. Düzenleyenin İmzası: El yazısıyla atılmalıdır; güvenli elektronik imza kullanılamaz.
7. Banka Tarafından Verilen Seri Numarası.
8. Karekod: Çek alacaklılarının çek hesabı sahibine ve çeki düzenleyenlere ilişkin verilere erişimini sağlar.

B. Çek Kanunu'na Göre Çek Defteri Yaprağında Bulunması Gerekenler (Çek K m. 2/7)

Çek defterinin her bir yaprağında ayrıca çek hesabı numarası, şube adı, hesap sahibinin adı/soyadı/unvanı, vergi kimlik numarası, çekin basıldığı tarih, T.C. kimlik numarası (gerçek kişi ise) veya MERSİS numarası (tüzel kişi ise) gibi bilgilerin yazılı olması gerekir. Tüzel kişi adına çek düzenleyen kişinin adı ve soyadı da çek üzerine açıkça yazılır. Ancak bu unsurlardaki eksiklik, TTK'daki unsurlar tamamsa çekin geçerliliğini etkilemez.

1. Karşılık: Çekin düzenlenmesi için muhatap bankada düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılığın bulunması şarttır. Ancak bu şarta uyulmaması senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez. Banka, hesapta kısmi karşılık varsa bu tutarı ödemekle yükümlüdür.
2. Çek Anlaşması: Bankalar, çek hesabı açarken ilgili kişinin yasaklı olup olmadığını araştırmalı ve ekonomik durumunu değerlendirmelidir.

• Devir Usulüne Göre:
• • Nama Yazılı Çek: "Emre yazılı değildir" kaydıyla belirli bir kişi lehine düzenlenen ve alacağın temlikiyle devredilen çektir.
  • Emre Yazılı Çek: Açıkça "emre yazılı" kaydıyla veya bu kayıt olmadan belirli bir kişi lehine düzenlenen ve ciro ile devredilen çektir (kanunen emre yazılıdır).
  • Hamiline Yazılı Çek: "Hamiline" kaydıyla veya lehtar belirtilmeksizin düzenlenen ve zilyetliğin devriyle devredilen çektir. Hamiline yazılı çeke yapılan ciro, cirantayı sorumlu kılsa da senedin niteliğini değiştirmez.

• Özel Ödenme Usulü Öngörülen Çekler:
• • Teyitli ve Vizeli Çek: Uygulamada kabul yasağının etkilerini azaltmak için bankanın çek karşılığını belirli bir süre bloke ettiği (teyit) veya vize tarihinde karşılığın bulunduğunu bildirdiği (vize) çeklerdir.
  • Çizgili Çek: Çekin ön yüzüne paralel iki çizgi çekilerek (genel veya özel çizgi) ödemenin sadece bir bankaya veya muhatabın bir müşterisine yapılmasını sağlayan çektir.
  • Mahsup Çeki (Hesaba Geçirilmek Üzere Düzenlenen Çek): Çekin ön yüzüne "hesaba geçirilecektir" gibi bir ibare konularak nakden ödenmesi engellenen ve ancak hesaba alacak kaydı, takas veya hesap nakli suretiyle ödenen çektir.

Gerçek kişiler, kendileri adına çek düzenlemek üzere temsilci veya vekil tayin edemezler; edilirse hukuki ve cezai sorumluluk hesap sahibine aittir.

• Kabul Yasağı: Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz; çek üzerine yazılmış bir kabul kaydı yazılmamış sayılır. Muhatabın cirosu da kural olarak batıldır (şubeler arası ciro hariç).
• Ciro: Poliçedeki ciro kuralları büyük ölçüde geçerlidir. Cironun kayıtsız ve şartsız olması, kısmi cironun batıl olması gibi kurallar uygulanır. İbraz süresinin geçmesinden veya protestodan sonra yapılan ciro, alacağın temliki hükmündedir.
• Aval: Çekte yazılı bedelin ödenmesi, muhatap hariç üçüncü bir kişi veya çek üzerinde imzası bulunan biri tarafından aval ile teminat altına alınabilir. Muhatap bankanın verdiği aval geçersizdir.

Çek görüldüğünde ödenir. Düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ibraz olunan çek, (geçici madde saklı kalmak kaydıyla) ibraz günü ödenir.

• İbraz Süreleri: Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka yerde ödenecekse bir ay; farklı kıtalarda düzenlenip ödenecekse üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Bu süreler, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Süresinde ibraz edilmeyen çek kambiyo senedi vasfını yitirebilir.
• İbraz Yeri: Muhatap bankanın ilgili şubesi veya takas odasıdır.
• Ödeme: Banka, çeki ödemeden önce şekil şartlarını, hamilin yetkisini, karşılığı ve tahrifat olup olmadığını inceler. Karşılığı bulunan çek, hamilin vergi kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir.

Karşılığın kısmen bulunması halinde banka bu kısmı ödemekle yükümlüdür. Kısmi ödemede çekin onaylı fotokopisi hamile verilir ve bu fotokopiyle yasal yollara başvurulabilir.

Çekin süresinde ibrazına rağmen karşılığının kısmen veya tamamen bulunmaması halinde ödenmeme durumu; resmi bir belge olan protesto ile, muhatap bankanın çek üzerine yazdığı tarihli bir beyanla ("arkasının yazılması") veya bir takas odasının tarihli beyanıyla tespit edilebilir. Bu tespit üzerine hamil, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir.

• Bankanın Sorumluluğu: Muhatap bankanın, karşılıksız çıkan her bir çek yaprağı için belirli bir miktarı (yıllık tebliğlerle güncellenir) hamile ödeme sorumluluğu vardır. Ayrıca, karşılığı bulunan çeki hamile ödemeyen veya geciktiren banka görevlileri için cezai sorumluluk ve banka için gecikme cezası öngörülmüştür.

• Düzenleyenin Sorumluluğu: Karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin %10'unu ödemekle ve hamilin bu yüzden uğradığı zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Ayrıca, karşılıksız çek keşide etmek, hamilin şikayeti üzerine adli para cezasıyla cezalandırılan bir suçtur. Çekin belirli şartlarda (şeklen geçerli olması, süresinde ve doğru yerde ibrazı, karşılıksızlığın tespiti) karşılıksız çıkması bu suçu oluşturur.

Düzenleyen, çekten cayabilir ancak cayma, ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder. Süresi içinde ibraz edilen çek, caymaya rağmen ödenir.

• Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
• Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları, bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar[cite:983].

Kambiyo senetleri birer kıymetli evrak türü olduğundan, TTK'nın kıymetli evraka ilişkin genel hükümleri (m. 645-669) de niteliklerine uygun düştüğü ölçüde kambiyo senetleri için geçerlidir.

Kıymetli evrak, içerdikleri hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetlerdir. Temel unsurları şunlardır:

1. Senet (Maddi Unsur): Üzerine irade açıklaması yazılabilen bir belgedir (genellikle kağıt, ama tahta, metal veya plastik de olabilir).
2. Senedin Bir Hak İçermesi: Senet, devredilebilir bir özel hukuk hakkını (genellikle malvarlığı hakkı) içerir.
3. Hak ile Senedin Bağlanması: Hak ile senet birbirine sıkı sıkıya bağlıdır; hak senetsiz ileri sürülemez ve devredilemez. Hakkın devri için senedin zilyetliğinin devri gerekir.

Borçlunun, senet alacaklısına karşı ileri sürebileceği savunmalardır.

• Mutlak Def'iler: Senedi iyiniyetle devralanlar da dahil olmak üzere herkese karşı ileri sürülebilen def'ilerdir (örn: senet metninden anlaşılan def'iler, ehliyetsizlik, sahte imza, senedin zorunlu şekil şartlarına aykırılığı).
• Nispi Def'iler (Şahsi Def'iler): Borçlunun sadece belirli bir senet alacaklısına karşı ileri sürebileceği, genellikle aralarındaki temel ilişkiden veya özel anlaşmalardan kaynaklanan def'ilerdir. Kural olarak, iyiniyetli sonraki hamillere karşı ileri sürülemezler. Ancak hamil, senedi iktisap ederken bilerek borçlunun zararına hareket etmişse, şahsi def'iler ona karşı da ileri sürülebilir.

Kıymetli evrakın kaybolması, çalınması, yanması gibi nedenlerle zayi olması durumunda, hak sahibi mahkemeden senedin iptalini talep edebilir. İptal davası, hak sahibinin hakkını senetsiz ileri sürebilmesini veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilmesini amaçlar. Mahkeme, iptal kararı vermeden önce genellikle ödeme yasağı gibi tedbirler alabilir ve senedi elinde bulunduranı ilanen davet eder. İptal usulü, senedin türüne (hamiline, nama, poliçe) göre farklılıklar gösterebilir.