Kabaköy (Ayasofya) Camii

Kabaköy Ayasofya Camii, Gümüşhane il merkezine yaklaşık 25 kilometre uzaklıktaki Kabaköy’de yer alan tarihî bir ibadethanedir.^【1】 Türkiye genelinde "Ayasofya" ismini taşıyan dokuz camiden biridir. "Ayasofya" ifadesi; "kutsal" veya "azize" anlamına gelen "aya" sözcüğü ile "bilgelik" anlamına gelen "sophia" kelimelerinin birleşiminden oluşmakta ve "ilahî bilgelik" olarak tanımlanmaktadır.^【2】 Yapı, Doğu Karadeniz bölgesindeki iki Ayasofya'dan biri olma özelliğini taşımaktadır.

^{Kabaköy (Ayasofya) Cami} (Bahçeli Belediyesi)

Yapının tam olarak hangi tarihte inşa edildiği konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Yazılı kaynaklarda, 8. yüzyılda Ermenilerin bölgeye iskân edilmesiyle beraber inşa edildiği belirtilse de bazı değerlendirmeler eserin geçmişini 7. yüzyıla kadar dayandırmaktadır.^【3】 Orta Çağ'da "Hagia Sophia"ya adanan kilise, Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde piskoposluk merkezi olarak kullanılmıştır.

Bölgedeki Türk nüfusunun artması sonucunda asırlardır sessizliğe bürünmüş olan yapı, 1737 yılında camiye dönüştürülmüştür^【4】. Osmanlı döneminde Sultan Abdülaziz tarafından, camiye imam ve görevli tayin edilmesi amacıyla özel bir berat verildiği bilinmektedir. Yapı, tarihî süreçteki yıpranmaların ardından 1972 ve 2010 yıllarında olmak üzere iki kez restorasyon çalışması görmüştür.^【5】

Kabaköy Ayasofya Camii; yığma yapım sistemiyle inşa edilmiş, bazilikal planlı ve dikdörtgen formda bir yapıdır. İnşasında malzeme olarak kuzey, güney ve doğu cephelerinde kesme taş; batı cephesinde ise moloz taş kullanılmıştır. Yapı, iç mekânda üç nefli ve üç apsisli bir düzene sahiptir.^【6】 Orta nef yan neflerden daha geniş, orta apsis ise yan apsislerden daha uzun tutulmuştur. Camiye çevrilme aşamasında yapının "pastoforion" odaları kapatılmıştır. Yapıya giriş, batı cephesinde yer alan taş söveli ve yuvarlak kemerli açıklıktan sağlanmaktadır. Güney cephesindeki beden duvarlarında haç motifli ve işlemeli taşlar yer almaktadır. Kırma çatı ile örtülü olan üst yapı, sonradan sac malzeme ile kaplanmıştır.

^{Camii İç Mekanı} (Bahçeli Belediyesi)

İç mekânda tavan yapısı devasa sütunlar tarafından desteklenmektedir. Beden duvarları ve taşıyıcı sütunlar sıvalı ve boyalıyken; kemerler, taşıyıcı başlıkları, pencere ve kapı söveleri taş dokusuyla çıplak bırakılmıştır. Bu uygulama iç mekâna sade bir hareketlilik kazandırmaktadır.

Yapıya cami işlevi kazandırılmasıyla güney duvarına kesme taştan bir mihrap eklenmiş ve niş çevresi kalem işi süslemelerle dekore edilmiştir. Yapının yenilenmiş olan minber ve vaaz kürsüsü ahşap malzemedendir. Pencereleri tonozlu tipte olup ahşap çerçevelidir. Kuzey cephesinde yer alan minaresi ise yapının aslına sonradan eklenmiş yakın tarihli bir unsurdur.