Japonya'da Kremasyon

Japonya'da ölülerin yakılması (kremasyon) uygulaması, tarihsel süreç içerisinde dini inançlardan devlet politikalarına kadar pek çok faktörün etkisiyle şekillenmiştir. Günümüzde Japonya'da neredeyse tüm cenazeler kremasyon ile sonuçlanmaktadır. Bu uygulamanın tarihsel gelişimi ve modernleşme sürecindeki yeri, Japon toplumunun kentleşme ve batılılaşma dinamiklerini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Kremasyon uygulamasının Japonya'daki kökenleri oldukça eskiye dayanmaktadır. Yazılı kaynaklara göre, bu uygulama Japonya'ya 700 yılında Budist rahip Dōshō tarafından tanıtılmıştır. Dōshō'nun ölümünün ardından müritleri tarafından yakılması ve birkaç yıl sonra İmparatoriçe Jitō'nun (645-703) da kremasyon ile defnedilmesi, uygulamanın aristokrasi arasında yayılmasını sağlamıştır.

Budizm, kremasyonun yaygınlaşmasında temel bir itici güç olmuştur. Japonlar, Şakyamuni Buda'nın yakılarak defnedilmesini örnek alarak bu uygulamayı dini bir liyakat eylemi olarak benimsemişlerdir. Edo döneminin (1603-1867) ortalarına gelindiğinde, özellikle Jōdo Shinshū inancının yaygın olduğu bölgelerde halk arasında kremasyon oldukça popüler bir pratik haline gelmiştir.

Japon cenaze gelenekleri: yakma işlemi ahşap bir tente altında gerçekleştirilir. (rawpixel)

Edo döneminde kremasyon uygulamasına karşı ciddi eleştiriler ortaya çıkmıştır. Çin kökenli Konfüçyüsçü düşünürler, ebeveynlerin bedenlerinin yakılmasını ahlaka aykırı ve evlatlık vazifesine ihanet eden saygısızca bir eylem olarak nitelendirmişlerdir. Bu katı düşünce yapısı, bazı bölgelerde ve beyliklerde kremasyonun kısıtlanmasına zemin hazırlamıştır.

Meiji hükümeti, 1873 yılının yaz aylarında ulusal çapta bir kremasyon yasağı ilan etmiştir. Bu yasağın temelinde, uygulamanın Konfüçyüsçü değerlere göre saygısızca bulunması ve yanan cesetlerin çıkardığı pis kokulu dumanın halk sağlığına zarar verdiğine dair hükümet endişeleri yer almaktaydı. Ancak bu yasak, özellikle kısıtlı mezarlık alanlarına sahip olan kent sakinleri ve Budist din adamları arasında büyük bir infial ve rahatsızlık yaratmıştır.

Gelen yoğun tepkiler ve artan mezar yeri sıkıntısı nedeniyle, hükümet Mayıs 1875'te kremasyon yasağını kaldırmak zorunda kalmıştır. Yasağın kaldırılmasında, kremasyonun aslında tam vücut gömülmesine kıyasla daha hijyenik olduğu ve kentlerde büyük bir alan tasarrufu sağladığı yönündeki argümanlar etkili olmuştur. Ayrıca o dönemde Avrupa ve Amerika'daki tıp uzmanlarının da artan bir şekilde kremasyonu hijyenik bir yöntem olarak desteklemeleri, uygulamanın "uygar" bir eylem olarak meşrulaşmasına büyük katkı sağlamıştır.

Yirminci yüzyıla girildiğinde, Japonya'nın hızla kentleşmesi cenaze ritüellerinde de köklü değişikliklere yol açmıştır. Meiji döneminde kentsel cenazeler genellikle mahalle dayanışmasıyla ve sokağa taşan gösterişli yürüyüşlerle gerçekleştirilirken, dış koşullar bu yapıyı dönüştürmüştür.

Taisho döneminde (1912-1926), Tokyo gibi büyük şehirlerde uzun cenaze yürüyüşleri pratik olarak ortadan kalkmıştır. Bunun en büyük nedeni, motorlu taşıtların ve tramvayların yaygınlaşmasıyla artan trafik yoğunluğudur. Yürüyüşlerin yerini, evlerde veya tapınaklarda düzenlenen veda törenleri (kokubetsu-shiki) almış ve törene dışarıdan katılanların taziyelerini sunması temel amaç haline gelmiştir. Bu süreçte, cenaze işlerinin fiziksel yükü komşulardan ziyade profesyonel cenaze şirketlerine devredilmeye başlanmıştır.

Showa döneminin (1926-1989) başlarında, ölümün ve cesedin olumsuz imajını silmek adına modern krematoryumlar inşa edilmeye başlanmıştır. Örneğin, 1926 yılında Tokyo Machiya Krematoryumu'nda ağır yağ fırınları kurularak ateşin gücü artırılmış ve aynı gün içerisinde defin işlemleri mümkün hale getirilmiştir. Eski dönemlerdeki zayıf odun ateşleriyle yapılan ve kötü koku yayan işlemler, yerini dumansız ve modern tesislere bırakmıştır. Aynı dönemde Tama Reien (1923) gibi banliyölerde park benzeri mezarlıklar kurularak, kentleşmenin bir sonucu olarak yaşayanların alanları ile ölülerin mekanları kesin hatlarla ayrılmıştır.

Japon Cenaze Geleneklerinin Dönüşümü (Yapay Zeka ile üretilmiştir.)

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, kente göçün ve endüstrileşmenin etkisiyle kremasyon oranları muazzam bir artış göstermiştir. 1950'de %54 olan genel kremasyon oranı, 1980'de %91'i aşmıştır. Salgın hastalıklardan ölenlerin yakılmasını zorunlu kılan 1897 tarihli yasa ve yeni mezarlık alanlarının kısıtlanması bu artışı desteklemiştir. Günümüzde cenazeler büyük ölçüde mahalle etkinliği olmaktan çıkmış, doğrudan çekirdek aileye ait özel ve bireysel etkinlikler halini almıştır. Ölüm bildirimlerinin yürüyerek yapılan elçilerden telefonlara geçmesi ve törenlerin daralan evlerden çıkıp profesyonel salonlara taşınması bu özelleşmenin en belirgin kanıtlarıdır.