İstanbul ve Boğaziçi Kıyılarına Pitoresk Seyahat - Antoine Ignace Melling

İstanbul ve Boğaziçi Kıyılarına Pitoresk Seyahat, 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başı İstanbul'unu çizimlerle belgeleyen dünyaca ünlü bir gravür albümüdür. Sanat tarihi ve Osmanlı kentsel dokusu bakımından birincil görsel kaynak olarak değerlendirilir. Eser, 48 adet büyük boy gravür ve bunlara eşlik eden açıklama metinleri ile 3 haritadan oluşmaktadır.^【1】 Gravürlerde saray yaşamına, semt pazarlarına, bayram kutlamalarına, Boğaziçi kıyılarına ve İstanbul'un panoramik manzarasına dair detaylar bulunur. Osmanlı başkentinde Barok, Rokoko ve Neo-klasik tarzın bir arada bulunduğu görülür. Sultan III. Selim'in saray mimarı ve kız kardeşi Hatice Sultan'ın dostu Fransız asıllı ressam Antoine Ignace Melling'in on beş yıllık İstanbul deneyimine ve gözlemlerine dayanan bir eserdir. Eserin hazırlanmasında Batı'nın İstanbul'u ve Boğazları pozitivist ve oryantalist saiklerle bilme isteğinin etkili olduğu iddia edilmektedir. Dönemin Fransa İstanbul maslahatgüzarı Pierre Ruffin'in Melling'in çalışmalarını desteklemesi bu iddiayı güçlendirmektedir.^【2】

^{Voyage Pittoresque de Constantinople et des Rives du Bosphore (İstanbul ve Boğaziçi Kıyılarına Pitoresk Seyahat)-Antoine Ignace Melling}

Antoine Ignace Melling, 18. yüzyılın önde gelen oryantalist mimar ve ressamlarındandır. 1784-1802 yılları arasında İstanbul'da yaşamıştır. 1795 yılında padişah III. Selim tarafından saray mimarlığına atanmıştır. III. Selim'in kız kardeşi Hatice Sultan'ın Ortaköy'deki Neşetâbâd (Defterdarburnu Sarayı) adındaki sahilsarayını restore etmiş, iç kısmının ve bahçelerinin düzlenmesini yapmıştır. İstanbul geçirdiği süre zarfında İstanbul'u, sarayları ve Osmanlı toplumunu "topografik resim" tekniği ile tasvir etmiştir. Hatice Sultan'la olan dostluğu sayesinde harem başta olmak üzere diğer Avrupalı sanatçıların asla giremediği mekanlara girmiş, buraları görme ve resmetme fırsatı bulmuştur. Nitekim, haremin mahremiyeti noktasındaki hassasiyet "Eğer güneş dişi olmasaydı onun bile harem girmesine izin verilmezdi!" sözüyle vurgulanmaktaydı.^【3】

^{Topkapı Sarayı Harem-i Hümâyunu'nun iç kısmının resmedildiği gravür}

Çizimlerden hareketle çalışmalarını tarihi yarımada, Beyoğlu ve Boğaziçi'nin iki yakasında yoğunlaştırdığı söylenebilir. Melling, Okmeydanı ve Bulgurlu gibi İstanbul'un birbirinden uzak yerlerine giderek buraların manzaralarını resmetmiştir. Hayvan ve çoban tasvirlerinden de anlaşılacağı üzere o zaman Bulgurlu'da yerleşim yeri pek az olup çiftlikler ve mandıralar kuruludur. Galata'dan Anadolu yakası kıyılarını, Üsküdar'dan da Avrupa yakası kıyılarını panoramik bir şekilde tasvir etmeye çalışmıştır. İstanbul'un genel silüetini çıkarmak için ise sıklıkla Prens Adaları'na gittiği söylenir.^【4】 Anadolu yakasında Kandilli ve Beykoz dolayları, özellikle Yûşâ Tepesi, Avrupa yakasında ise hatırı sayılır bir Rum nüfusunun olduğu Tarabya ile elçiliklerde çalışan Avrupalıların ikamet ettiği Büyükdere semtlerinin tasvirleri gravürler arasında önemli yer tutar.^【5】 Payitaht'ın doğal ve sosyal çehresi resmedilmekle birlikte Müslüman ve gayrimüslim halkın gündelik hayatlarına dair bilgilere yer verilmiştir. Dönemin saray ve sokak kılık-kıyafetini göstermesi bakımından ayrıca önemlidir. Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgali, Fransız asıllı Melling'in gözden düşmesine sebep olmuştur. 1802'de İstanbul'dan ayrılan Melling, 1803'te Paris'e dönüşüyle bir gravür atölyesi kurmuş ve çizimlerinin ilk taslaklarını fasiküller halinde yayımlayamaya başlamıştır. Kitabın tamamlanması ise 1819 yılını bulmuştur.

^{Bulgurlu'nun genel görünümü ve Bulgurlu'dan İstanbul'a panoramik bakış}