İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme

İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları içinde 8. amaç olarak tanımlanmakta ve istikrarlı, kapsayıcı ve sürdürülebilir ekonomik büyümenin, tam ve üretken istihdamın ve herkes için insana yakışır işlerin desteklenmesini ifade etmektedir. Kaynaklarda bu amaç, ekonomik büyümeyi yalnızca toplam üretim artışı olarak değil, çalışma hayatının niteliği ve istihdamın kapsayıcılığı ile birlikte ele alan bir çerçeve olarak sunulmaktadır. Bu nedenle Amaç 8, büyüme oranları ile iş piyasasının yapısı arasında doğrudan bir ilişki kurmaktadır. Aynı çerçevede üretken istihdamın artırılması, çalışma haklarının korunması ve kırılgan grupların işgücü piyasasına daha adil koşullarla katılması temel unsurlar arasında yer almaktadır. Kaynaklar, ekonomik kalkınmanın sürdürülebilir olabilmesi için istihdamın yalnızca sayısal olarak artmasının yeterli olmadığını, çalışma koşullarının da insan onuruna uygun olması gerektiğini göstermektedir. Böylece Amaç 8, ekonomi politikaları ile sosyal koruma, emek piyasası ve insan hakları alanlarını birbirine bağlayan bütüncül bir kalkınma hedefi niteliği kazanmaktadır.

Amaç 8’in kapsamı, kişi başına düşen gelir artışının ulusal koşullara uygun biçimde sürdürülmesinden ekonomik verimliliğin yükseltilmesine kadar uzanan geniş bir alanı içermektedir. Küresel Amaçlar ve Birleşmiş Milletler Türkiye sayfalarında, özellikle en az gelişmiş ülkelerde gayrisafi yurt içi hasılada yıllık en az yüzde 7 oranında büyümenin sağlanmasının hedefler arasında bulunduğu belirtilmektedir. Bunun yanında yüksek katma değerli ve emek yoğun sektörlere odaklanılması, çeşitlendirme, teknoloji geliştirme ve yenilik yoluyla ekonomik verimliliğin artırılması da amaç kapsamına dâhil edilmektedir. Üretim faaliyetlerini, insana yakışır istihdam yaratmayı, girişimciliği, yaratıcılığı ve yenilikçiliği destekleyen kalkınma odaklı politikalar bu hedefin temel araçları arasında gösterilmektedir. Mikro, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin finansal hizmetlere erişim yoluyla resmiyet kazanmalarının ve büyümelerinin teşvik edilmesi de aynı kapsam içinde değerlendirilmektedir. Dolayısıyla Amaç 8, yalnızca büyümeyi hızlandırmaya dönük bir çerçeve değil, üretim yapısını, finansal erişimi ve istihdam kapasitesini birlikte dönüştürmeyi hedefleyen çok katmanlı bir kalkınma alanıdır. 

Kaynaklarda Amaç 8’in yalnızca üretim artışını değil, üretim ve tüketimde kaynak verimliliğinin artırılmasını da kapsadığı açık biçimde belirtilmektedir. Özellikle 2030’a kadar küresel kaynak verimliliğinin sürekli biçimde artırılması ve ekonomik büyümenin çevrenin bozulmasından ayrıştırılması için çaba gösterilmesi hedefler arasında sayılmaktadır. Bu yaklaşım, büyümenin niteliğine ilişkin bir ayrım yapmakta ve çevresel maliyetleri azaltan üretim biçimlerini daha görünür hâle getirmektedir. UN Global Compact Türkiye sayfasında da sürdürülebilir ekonomik büyümenin, şirketlerin çevreye karşı sorumlu davranmalarını gerektirdiği; ham madde girdileri ile kirliliğin daha etkin yönetilmesi gerektiği ifade edilmektedir. Aynı kaynak, şirket süreçlerinin atıkların yeniden kullanılabildiği döngüsel bir ekonomik modele yönelmesinin önemine işaret etmektedir. Bu nedenle Amaç 8, ekonomik büyümeyi salt nicel genişleme olarak değil, çevresel etkileri denetim altında tutan, kaynak kullanımını daha verimli kılan ve uzun vadeli sürdürülebilirliği gözeten bir dönüşüm çerçevesi olarak ele almaktadır.

Amaç 8’in merkezinde, 2030’a kadar gençler ve engelliler de dâhil olmak üzere bütün kadın ve erkeklerin tam ve üretken istihdama ve insana yakışır işlere erişiminin sağlanması bulunmaktadır. Kaynaklarda bu hedefin, eşit işe eşit ücret ilkesinin tam olarak benimsenmesiyle birlikte düşünüldüğü görülmektedir. Bu durum, istihdamın yalnızca işgücüne katılım oranı bakımından değil, ücret eşitliği ve erişim eşitliği bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Marmara Üniversitesi’nin ilgili sayfasında da 2030’a kadar tüm kadınlar ve erkekler için insana yakışır iş sağlanmasının hedeflendiği, sürdürülebilir ekonomik büyüme ile daha yüksek verimlilik düzeylerinin bu çerçevede teşvik edildiği belirtilmektedir. Aynı kaynakta iş olanaklarının büyüyen işgücüyle aynı oranda artmamasının önemli bir sorun alanı olduğu ifade edilmektedir. Bu yönüyle Amaç 8, emek piyasasına girişte eşitlik, çalışma hayatında ücret adaleti ve büyümenin istihdam yaratma kapasitesi gibi birbirine bağlı konuları aynı hedef altında toplamaktadır. 

^{İnsana Yakışır İş -} Pexels

Küresel Amaçlar tarafından yayımlanan “Neden Önemli?” başlıklı bilgi notu, yoksulluğun ancak düzenli ve iyi ücret veren istihdam sayesinde ortadan kaldırılabileceğini belirtmektedir. Aynı belgede yaklaşık 2,2 milyar insanın aşırı yoksulluk sınırı olarak belirtilen günlük 2 ABD doları düzeyinin altında gelir elde ettiği ifade edilmektedir. Bu veri, istihdam sorununun yalnızca işsiz nüfusla sınırlı olmadığını, gelir düzeyi yetersiz olan çalışanları da kapsadığını göstermektedir. Belgede küresel işsizliğin 2007 yılında 170 milyon iken 2012 yılında 202 milyona çıktığı, bu grubun 75 milyonunu gençlerin oluşturduğu bilgisi de yer almaktadır. Ayrıca 2016-2030 yılları arasında işgücü piyasasına yeni girecekler için 470 milyon ilave işe ihtiyaç bulunduğu ve bunun her yıl yaklaşık 30 milyon yeni iş yaratılması anlamına geldiği belirtilmektedir. Bu veriler, Amaç 8’in neden ekonomik büyüme ile birlikte üretken ve yeterli sayıda istihdam yaratılmasını temel bir gereklilik olarak gördüğünü açık biçimde ortaya koymaktadır.

Bilgi notunda yalnızca yeni iş alanları yaratmanın yeterli olmadığı, çalıştığı hâlde kendisini ve ailesini yoksulluktan kurtaramayan 780 milyon insan için koşulların da iyileştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu ifade, çalışan yoksulluğunun Amaç 8 bakımından merkezi bir sorun olarak ele alındığını göstermektedir. Aynı belgede kadınların ve kız çocuklarının istihdam konusunda erkeklerle eşit fırsatlara sahip olması gerektiği de belirtilmektedir. Buna ek olarak daha fazla sayıda insanın üretken olması ve ülke kalkınmasına katkıda bulunmasının toplumun tamamına fayda sağladığı ifade edilmektedir. Böylece istihdamın yalnızca bireysel gelir sağlamaya yarayan bir araç değil, daha geniş toplumsal refahın ve kalkınmanın da unsuru olduğu ortaya konmaktadır. Amaç 8’in istihdam meselesini yoksulluk, toplumsal katılım ve fırsat eşitliği ile birlikte değerlendirmesi, hedefin sosyal boyutunu daha görünür hâle getirmektedir.

Kaynaklarda insana yakışır iş kavramı, yalnızca iş sahibi olmayı değil, bu işin hangi koşullar altında sürdürüldüğünü de kapsayan bir içerikle ele alınmaktadır. Küresel Amaçlar bilgi notu, insan onuruna yakışır işin üretkenlik, adil ücret, iş yeri güvenliği, aileler için sosyal koruma, kişisel gelişim ve sosyal entegrasyon beklentileriyle bağlantılı olduğunu belirtmektedir. UN Global Compact Türkiye sayfası da işletmelerin güvenlik ve ücretlendirme bakımından asgari standartların karşılandığı bir istihdam sağlama sorumluluğu bulunduğunu ifade etmektedir. Bu iki kaynak birlikte değerlendirildiğinde, insana yakışır işin hem kamusal politika hem de kurumsal uygulama düzeyinde tanımlanmış bir standart olduğu anlaşılmaktadır. İşin varlığı kadar ücret düzeyi, güvenlik, sosyal koruma ve bireyin çalışma yaşamı içindeki konumu da bu standardın parçalarıdır. Dolayısıyla Amaç 8’in çalışma hayatına yaklaşımı, istihdamı nicel bir değişken olarak değil, niteliksel unsurlarıyla birlikte ele alan bir anlayışa dayanmaktadır. 

Küresel Amaçlar sayfasında çalışanların haklarının korunması ve özellikle kadın göçmenler olmak üzere göçmen işçiler ile güvencesiz işlerde çalışan insanlar dâhil bütün çalışanlar için güvenli çalışma ortamlarının geliştirilmesi, Amaç 8’in hedefleri arasında açık biçimde yer almaktadır. Aynı sayfada ölümcül ve ölümcül olmayan iş kazalarının sıklık oranları ile çalışma hakları mevzuatının uyumlulaştırılmasına ilişkin göstergelerin izleme çerçevesine dâhil edildiği görülmektedir. Bu durum, iş güvenliğinin ve çalışma hakkının yalnızca soyut ilkeler olarak değil, ölçülebilir hedef alanları olarak tanımlandığını göstermektedir. UN Global Compact Türkiye sayfasında da güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı sağlamanın işletmelerin temel görevi olduğu belirtilmektedir. Aynı kaynak, çalışanlarına zarar veren bir şirketin kendi devamlılığına da zarar verdiğini ve iş sağlığı ile güvenliği performansının şirketin iş kalitesi ve yönetiminin temel göstergelerinden biri hâline geldiğini vurgulamaktadır. Bu nedenle Amaç 8, çalışma yaşamında güvenlik, haklar ve kurumsal sorumluluk arasında doğrudan bir bağ kurmaktadır. 

Amaç 8’in hedefleri içinde işsiz ya da eğitim görmeyen gençlerin oranının önemli ölçüde azaltılması özel olarak belirtilmektedir. Küresel Amaçlar bilgi notunda, gençlere insana yakışır iş sağlayacak dönüşümü yaratmak için mümkün olan en kaliteli eğitime ve öğrenime yatırım yapılması gerektiği ifade edilmektedir. Aynı belgede gençlerin istihdam piyasasının taleplerine uygun becerilerle donatılması ve sosyal koruma hizmetlerine erişimlerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. Böylece gençlerin, cinsiyete, gelir seviyesine ve sosyoekonomik koşullarına bakılmaksızın üretken istihdam içinde yer almalarının kolaylaştırılmasının hedeflendiği anlaşılmaktadır. UN Global Compact Türkiye sayfasında da beceri eğitiminin, dijital eğitim platformlarının, görevlendirme ve ortaklıkların gelişmekte olan pazarlarda kapasite ve inovasyonu artırmak için teşvik edilmesi gerektiği ifade edilmektedir. Bu çerçevede Amaç 8, genç işsizliğini azaltmayı yalnızca istatistiksel bir hedef olarak değil, eğitim, beceri, sosyal koruma ve ekonomik uyum politikalarını birlikte gerektiren yapısal bir alan olarak ele almaktadır.

Kaynaklarda girişimcilik, yaratıcılık ve yenilikçilik, Amaç 8’in ekonomik boyutunun temel unsurları arasında gösterilmektedir. Özellikle üretim faaliyetlerini ve insana yakışır istihdam yaratmayı destekleyen kalkınma odaklı politikaların, finansal hizmetlere erişim yoluyla mikro, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin resmiyet kazanmalarını ve büyümelerini teşvik etmesi gerektiği belirtilmektedir. Küresel Amaçlar sayfasında ayrıca herkesin bankacılık, sigorta ve finansal hizmetlere erişiminin teşvik edilmesi ve artırılması için yurt içi finansal kurumların kapasitelerinin güçlendirilmesi hedefler arasında yer almaktadır. UN Global Compact Türkiye sayfası ise küçük ve orta ölçekli tedarikçilerin tedarik zincirlerine entegre edilmesini, eğitim ve tedarikçi ağlarıyla desteklenmesini ve faaliyet gösterilen ülkelerde girişimciler ile KOBİ’lerin kapasitelerinin geliştirilmesini önermektedir. Aynı kaynak, yerel istihdamın ve yerel kaynak kullanımının artırılmasının da etki yaratabilecek uygulamalar arasında bulunduğunu belirtmektedir. Bu nedenle Amaç 8, istihdam yaratma kapasitesini yalnızca büyük ekonomik birimlerle değil, yerel üretim ağları, tedarik zincirleri, finansal erişim ve KOBİ gelişimiyle birlikte düşünmektedir.

Amaç 8, zorla çalıştırmanın ortadan kaldırılmasını, modern köleliğin ve insan ticaretinin sona erdirilmesini ve çocuk işçiliğinin en kötü türlerinin yasaklanıp ortadan kaldırılmasını hedeflemektedir. Küresel Amaçlar sayfasında ayrıca 2025’e kadar çocuk işçiliğinin her türünün sona erdirilmesinin amaçlandığı belirtilmektedir. UN Global Compact Türkiye sayfasında, iş yerinde insan haklarına saygılı olmanın SKA 8’i gerçekleştirmek için esas olduğu ve tedarikçi ağları da dâhil olmak üzere her türlü zorla ve mecburi çalıştırmanın bu hedefi engellediği ifade edilmektedir. Bu yaklaşım, Amaç 8’in yalnızca büyüme ve istihdam politikalarına değil, çalışma yaşamı içindeki hak ihlallerine de odaklandığını göstermektedir. Böylece insan hakları, çalışma standartları ve ekonomik kalkınma arasındaki bağ kurumsal uygulamalar ve kamusal hedefler düzeyinde aynı anda kurulmuş olmaktadır. Amaç 8’in bu yönü, istihdamın niteliğini değerlendirirken üretimin hangi toplumsal ve hukuksal koşullar içinde gerçekleştiğinin de dikkate alındığını ortaya koymaktadır.

Küresel Amaçlar sayfasında Amaç 8’in ilerlemesini değerlendirmek üzere ayrıntılı göstergeler sıralanmaktadır. Bu göstergeler arasında kişi başına düşen reel GSYH yıllık büyüme hızı, çalışan kişi başına reel GSYH büyüme hızı, kayıt dışı istihdam oranı, saatlik ortalama kazançlar ve işsizlik oranı bulunmaktadır. Ayrıca eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı, çalışan çocukların sayısı ve oranı, iş kazalarının sıklığı ve çalışma hakları mevzuatına ilişkin uyum göstergeleri de izleme çerçevesine dâhil edilmektedir. Turizmin GSYH’ye etkisi ve turizm sektörlerindeki iş sayısı gibi göstergeler, ekonomik büyümenin sektörel bileşenlerinin de dikkate alındığını göstermektedir. Bankacılık, sigorta ve finansal hizmetlere erişim ile sosyal koruma ve istihdam programlarına yapılan kamu harcamaları da aynı çerçevede izlenmektedir. Bu göstergeler, Amaç 8’in yalnızca genel büyüme performansını değil, emek piyasasının yapısını, iş kalitesini, finansal kapsayıcılığı ve kurumsal koruma mekanizmalarını birlikte değerlendiren geniş bir ölçme sistemine dayandığını göstermektedir. 

UN Global Compact Türkiye sayfası, işletmelerin sosyoekonomik etkilerini ölçüp anlamaları ve stratejilerini bu doğrultuda belirlemeleri gerektiğini belirtmektedir. Aynı kaynakta güvenli ve sağlıklı çalışma ortamı sağlamanın işletmelerin temel görevi olduğu, güvenlik, insan hakları ve müşteri memnuniyeti gibi alanlarda şeffaf olan işletmelerin değer zincirleriyle iletişim kurma bakımından daha donanımlı olduğu ifade edilmektedir. Tedarik zincirinin de dâhil edildiği insan haklarına saygılı bir yaklaşım, Amaç 8 kapsamında önerilen uygulamalar arasında sayılmaktadır. Ayrıca beceri eğitiminin desteklenmesi, küçük ve orta ölçekli tedarikçilerin güçlendirilmesi, kadınlar, gençler ve yerel halk dâhil olmak üzere yerel istihdamın artırılması ve dezavantajlı gruplardan gençlere staj imkânı sağlanması da önerilen uygulamalar arasında yer almaktadır. Bu çerçevede işletmeler, yalnızca ekonomik faaliyetin yürütücüsü değil, çalışma standartlarının, fırsat yaratma kapasitesinin ve toplumsal etkilerin belirleyici aktörleri olarak ele alınmaktadır. Böylece Amaç 8’in kurumsal boyutu, iş yaratma, güvenlik, insan hakları, beceri gelişimi ve yerel ekonomik entegrasyon başlıklarını aynı düzlemde toplamaktadır.