İlliyet Bağı

Hukuk sisteminde ve özellikle sorumluluk hukukunda en temel kavramlardan biri olan "İlliyet Bağı" (Nedensellik Bağı), gerçekleştirilen bir fiil ile ortaya çıkan hukuka aykırı netice (zarar)

arasındaki objektif sebep-sonuç ilişkisini ifade eder. Ondokuz Mayıs Üniversitesi (OMÜ) ders materyallerinde de vurgulandığı üzere, bir kimsenin meydana gelen bir zarardan ötürü tazminat ödemekle yükümlü tutulabilmesi veya ceza hukuku anlamında fail sıfatıyla sorumlu sayılabilmesi için, eylemi ile doğan zarar arasında kopmaz ve ispatlanabilir bir nedensellik bağının bulunması şarttır. Bu bağ kurulamadığı takdirde, haksız fiil sorumluluğundan söz edilemez.

Hukuk sistemimizde ve yargı uygulamalarında, her türlü sebep-sonuç ilişkisi hukuki sorumluluk doğurmaz. Bunun yerine, sınırları daha net çizen "Uygun İlliyet Bağı Teorisi" benimsenmiştir. İstanbul Barosu Dergisi'ndeki değerlendirmelere ve akademik literatüre göre bu teori; olayların olağan akışına ve genel hayat tecrübelerine göre, gerçekleştirilen eylemin söz konusu neticeyi meydana getirmeye elverişli ve yeterli olması gerektiğini savunur.

Bu teorinin temel amacı, failin sorumluluğunu makul bir çerçevede tutmaktır. Eğer bir fiil, sadece çok istisnai ve tesadüfi koşulların bir araya gelmesiyle o zararı doğurmuşsa, fail öngörülemeyecek kadar uzak olan bu sonuçlardan sorumlu tutulmaz. Sorumluluğun doğması için, o fiilin o zararı yaratmasının "beklenebilir" ve "hayatın olağan

akışına uygun" olması gerekir.

İlliyet bağı, özel hukukun yanı sıra idare hukukunda da idarenin mali sorumluluğunu belirleyen ana unsurdur. Kural olarak, devletin tazminat ödemesi için bir hizmet kusuru bulunması ve bu kusur ile zarar arasında nedensellik bağının olması gerekir. Ancak Kocaeli Üniversitesi'nde yayımlanan akademik bir incelemeye göre, "Sosyal Risk İlkesi" bu kurala çok

önemli bir istisna getirir.

Özellikle terör eylemleri, toplumsal olaylar veya anarşik durumlar neticesinde masum vatandaşların uğradığı zararlarda klasik illiyet bağı aranmaz. İdarenin bu olayların ortaya çıkmasında doğrudan bir kusuru veya eylemi olmasa dahi (yani idare ile zarar arasında illiyet bağı kurulamasa da), devlet "sosyal devlet" ve "eşitlik" ilkeleri gereğince doğan zararı üstlenir. Bu yaklaşım, zararın tek bir bireyin üzerinde bırakılmayıp tüm topluma (vergi verenlere) paylaştırılması mantığına dayanır.

Hukuki sorumluluğu tamamen ortadan kaldıran en kritik durum, eylem ile netice arasındaki doğal akışın (illiyet bağının) dışarıdan gelen güçlü bir etkenle kopmasıdır. Yargı kaynaklarındave OMÜ notlarında belirtildiği üzere, illiyet bağını kesen ve ilk faili sorumluluktan kurtaran üç ana faktör şunlardır:

Deprem, sel, kasırga gibi doğa olayları veya savaş gibi toplumsal olaylar. Bu durumlar o kadar büyük ve karşı konulamazdır ki, zararın asıl sebebi haline gelirler ve ilk eylemin etkisini tamamen silerler.

Zararın meydana gelmesinde veya artmasında mağdurun kendi ağır ihmalinin, dikkatsizliğinin veya kastının bulunmasıdır. Mağdurun kendi kusuru o kadar baskındır ki, ilk failin eylemi arka planda kalır.

Olayla doğrudan bağı olmayan dışarıdan bir kişinin eyleminin, araya girerek zararın asıl ve belirleyici sebebi haline gelmesidir. Bu faktörlerden herhangi birinin somut olayda ispatlanması halinde, ilk fiili gerçekleştiren kişi ile meydana gelen zarar arasındaki hukuki köprü yıkılmış olur ve bu kişi sorumluluktan (tazminat veya ceza) kurtulur.