İdebessos Antik Kenti

İdebessos, Türkiye'nin güneybatısında, Antalya ili Kumluca ilçesi sınırları içerisinde yer alan, antik Likya coğrafyasının doğusunda konumlanmış bir antik yerleşim birimidir.

Kent, Kumluca ilçe merkezinin kuzeyinde, Karacaören Mahallesi ve Kozağacı mevkii yakınlarında, Alakır Çayı vadi sistemine hâkim bir noktada, Bey Dağları’na paralel uzanan dar bir sırt üzerine inşa edilmiştir. Adındaki "-ss" son eki, kentin tarihinin yüzeydeki kalıntılardan çok daha eskiye, muhtemelen Luvi kökenli bir yerleşime dayandığına işaret etmektedir. Likya Birliği içinde tek oy hakkı ile temsil edilen kent, 2009 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde "Likya Uygarlığı Antik Kentleri" başlığı altında yer almaktadır.^【1】

İdebessos hakkındaki en erken tarihsel veriler Likya Birliği dönemine dayanmaktadır. Antik kaynaklarda kent hakkında çok detaylı bilgiler bulunmamakla birlikte, Roma İmparatorluk Çağı'nda komşuları Akalissos (Akalissus) ve Kormos ile bir sympoliteia (siyasi birlik/üçlü kent birliği) oluşturdukları bilinmektedir. Bu birliğin liderliğini (sözcü kent vasfını) Akalissos yürütmüştür. Ortak vatandaşlık haklarının bulunduğu bu birlik yapısında, meclis (Boule) kararlarının Akalissos’tan çıktığı yazıtlardan anlaşılmaktadır. İdebessos, Akalissos ve Korma vatandaşlarının Likya Birliği yönetiminde aktif görevler aldıkları tespit edilmiştir.

Roma dönemi sonrasında "Edebessos" adıyla anılan kent, Hristiyanlık döneminde Myra Metropolü'ne bağlı "Lebissos" veya "Lemissos" isimli bir piskoposluk merkezi olarak varlığını sürdürmüştür.^【2】 Bizans dönemine ait veriler, Aziz Nikolaos’un (Noel Baba) amcasının manastırının bu bölgede bulunduğuna ve azizin Sion’dan Akhalissus’a (Akalissus) seyahat ettiğine dair kayıtlar içermektedir.^【3】

Yerleşim, Alakır Çayı'nın batısında, deniz seviyesinden yaklaşık 1050 metre yükseklikte, engebeli ve kızılçam ormanlarıyla çevrili bir arazi üzerine kurulmuştur. Yaklaşık 58 dekarlık bir alana yayılan kentin kalıntıları, kuzey-güney doğrultusunda uzanan bir sırtın yamacına dağılmış durumdadır.

İdebessos Antik Kenti (Kültür Portalı)

Kentin savunma sistemi, özellikle güneydoğu kısımdaki akropol çevresinde izlenebilmektedir. Sur duvarları üzerinde Roma ve Bizans dönemlerine ait farklı yapı evrelerinin izleri görülür. Tiyatronun arkasında kalan sur hattı, konutlar ve resmi yapıları içine alan güvenli bir iç alan oluşturmaktadır.

Surun batısında, dağ yamacına yaslanmış küçük boyutlu bir tiyatro yer alır. Yaklaşık 30 metre çapında olan bu yapının 600-700 kişilik bir kapasiteye sahip olduğu tahmin edilmektedir. Plan özelliklerinden dolayı Helenistik döneme tarihlendirilen tiyatronun oturma sıralarından (cavea) beş adedi günümüze ulaşmış olsa da sahne binası tamamen yıkılmıştır.

Tiyatronun yaklaşık 70 metre kuzeyinde, tipik Likya hamamları geleneğinde inşa edilmiş küçük boyutlu bir hamam yapısı bulunmaktadır. Ayrıca kentin kuzey kesiminde, Orta Çağ’a tarihlenen ve piskoposluk merkezi olduğu dönemden kalan tahrip olmuş bir bazilika kalıntısı mevcuttur.

İdebessos'un en dikkat çekici özelliklerinden biri, sayıları elliyi aşan ve oldukça iyi korunmuş olan Roma dönemi lahitleridir. Bu lahitler arasında en özgün olanları, "U" biçimli eksedralar (oturma birimleri) üzerine yerleştirilmiş üçlü lahit kümeleridir. Lahitlerin yan yüzeylerinde genellikle mızraklı veya mızraksız "Pisidia kalkanı" motifleri ve bazılarında tabula ansata (yazıt paneli) bezemeleri görülmektedir. Ayrıca kentin kuzeyinde, mimari bezemesi bulunmayan kaya mezarları da tespit edilmiştir.

İdebessos Antik Kenti (Kültür Portalı)

Antik kentin ekonomisi, tarihte zeytinyağı üretimi gibi tarımsal faaliyetlere dayanmaktaydı; nitekim bölgedeki araştırmalarda zeytinyağı üretiminde kullanılan bir trapetum (zeytin ezme düzeneği) teknesi bulunmuştur. Günümüzde ise İdebessos, sahip olduğu otantik kalıntılar ve doğal güzellikleri nedeniyle ekolojik turizm ve doğa yürüyüşü (trekking) açısından yüksek potansiyele sahiptir.

Bey Dağları’nın zorlu topoğrafyası ve mikroklimatik özellikleri nedeniyle antik kente erişim nisan ile eylül ayları arasında daha uygundur. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı analizler, kente Çıralı, Tekirova, Kemer, Beldibi ve Hisarçandır gibi turistik merkezlerden en uygun maliyetli (Least Cost Path) yürüyüş rotalarını belirlemektedir. Bu rotalar genellikle %45'i aşabilen dik eğimli araziler yerine, ormanlık doku içindeki en düşük eğimli güzergâhları takip etmektedir.