Hukuki Pozitivizm

Hukuki pozitivizm, hukuku temelden ahlaktan ayrı bir toplumsal yapı olarak kavramsallaştıran bir hukuk bilimi düşünce okuludur. Hukukun varlığının ve içeriğinin, doğuştan gelen herhangi bir ahlaki değerden ziyade, yasal düzenlemeler, yargı kararları veya toplumsal gelenekler gibi toplumsal olgular tarafından belirlendiğini ileri sürer. Bu yaklaşım, bir yasanın geçerli olabilmesi için belirli ahlaki ilkelere uyması gerektiğini savunan doğal hukuk teorileriyle çelişir.

Hukuki pozitivizm, 19. yüzyılda modern bilimsel düşüncenin yükselişi ve daha geniş felsefi pozitivizm hareketinden etkilenerek ayrı bir teori olarak ortaya çıkmıştır. Özellikle Auguste Comte ile ilişkilendirilen felsefi pozitivizm, metafizik spekülasyonu reddederek gözlem ve deney yoluyla elde edilen bilgiyi vurgulamıştır. Bu ampirik yaklaşım, hukukun olması gerektiği gibi değil, olduğu gibi ("pozitif hukuk") odaklanılmasını savunarak hukuk çalışmalarına da uzanmıştır.

Hukuki pozitivizmin gelişimi birkaç ana koldan takip edilebilir. Fransa'da, 19. yüzyılın başlarındaki Napolyon kanunlaştırması, Yorum Okulu'nun (Tefsirci okul) doğuşuna yol açmıştır. Bu okul, yasa koyucunun iradesini en üstün kabul ederek yazılı yasaların yorumlanmasına odaklanmıştır. Başlangıçta doğal hukuku tamamen reddetmese de, kanuni hukuku vurgulayarak daha pozitivist bir yaklaşıma zemin hazırlamıştır. Almanya'da ise hukuki pozitivizm, hukuku halkın ruhundan (Volksgeist) evrilen bir olgu olarak gören Tarihçi Hukuk Okulu ve daha sonra hukuki kavramların mantıksal analizine odaklanan Kavramlar Hukuk Bilimi (Kavramlar içtihadı) aracılığıyla gelişmiştir. Hans Kelsen'in Saf Hukuk Teorisi, hukuku tüm hukuk dışı (örneğin ahlaki veya sosyolojik) unsurlardan arındırılmış bir bilim olarak kurmayı amaçlayarak bu geleneği daha da geliştirmiştir. Tarihi pozitivizm de bir rol oynamış, bir kuralın ancak siyasi iktidarın iradi bir eylemiyle, doğrulanabilir bir belgeyle kanıtlanarak konulduğu takdirde hukuk sayılabileceğini vurgulamıştır. Bu, pozitif yasaların hukuk bilimi için tek somut konu olduğu fikrini pekiştirmiştir.

Hukuki pozitivizm birkaç temel ilke ile karakterize edilir. Bunlardan ilki Toplumsal Kaynaklar Tezi'dir. Bu merkezi ilke, hukukun toplumsal bir olgu olduğunu ve varlığının ve içeriğinin toplumsal olgular tarafından belirlendiğini savunur. Belirli bir toplumda neyin hukuk sayıldığı, nihayetinde ahlaki değerlerinden değil, toplumsal bir uzlaşma veya insan kurumlarının eylemleri meselesidir. John Austin gibi erken dönem klasik pozitivistler bunu, hukukun egemen bir otoritenin yaptırım tehdidiyle desteklenen emri olarak anlaşıldığı emir teorisi aracılığıyla ifade etmişlerdir. Buradaki toplumsal olgu, bir egemene itaat alışkanlığıdır. H.L.A. Hart gibi daha sonraki pozitivistler ise daha incelikli bir görüş geliştirmişlerdir. Hart, emir teorisini eleştirmiş ve bir hukuk sisteminin birincil kurallar (ödevler yükleyen) ve ikincil kurallar (yetkiler veren ve birincil kuralların oluşturulmasını, değiştirilmesini ve yargılanmasını düzenleyen) birliğinden oluştuğunu öne sürmüştür. En önemli ikincil kural, hukuk yetkilileri tarafından kabul edilen ve o sistemdeki geçerli yasaları belirleme kriterlerini ortaya koyan toplumsal bir kural olan tanıma kuralıdır. Tanıma kuralının varlığı, özellikle yetkililerin uygulaması ve kabulü olmak üzere, bir toplumsal olgu meselesidir. Joseph Raz da toplumsal kaynaklar tezine önemli katkılarda bulunmuştur.

Bir diğer temel ilke Ayrılabilirlik Tezi'dir. Bu tez, hukuk ve ahlak arasında zorunlu bir kavramsal bağlantı olmadığını ileri sürer. Bir yasanın geçerliliği (yani belirli bir hukuk sisteminin parçası olup olmadığı) bir şeydir, ahlaki değeri veya değersizliği ise başka bir şeydir. Bir yasa, adaletsiz veya ahlaksız kabul edilse bile yasal olarak geçerli olabilir. Tersine, bir ahlak kuralı sırf ahlaki olduğu için yasa haline gelmez. Pozitivistler genellikle "olan hukuk" (lex lata) ile "olması gereken hukuk" (lex ferenda) arasında ayrım yaparlar. Pozitivistlere göre hukuk biliminin görevi ilkini tanımlamak ve analiz etmektir. Bu tez, ahlakın hukukun içeriğini etkileyebileceğini veya yasaların ahlaki eleştiriye tabi tutulabileceğini reddetmez. Sadece, belirli bir hukuk sisteminin tanıma kuralı ahlaki kriterleri içermediği sürece, ahlaki doğruluğun yasal geçerlilik için bir ön koşul olmadığı anlamına gelir.

Son olarak, hukuki pozitivizmin metodolojisi, hukuk çalışmasına bilimsel ve analitik bir yaklaşımı savunur. Soyut idealler veya metafizik adalet kavramları yerine, insan kurumları tarafından oluşturulan ve uygulanan hukukun ampirik gerçekliğine odaklanır. Amaç, bir toplumda fiilen var olan kural ve ilkeler sistemi olarak hukuku anlamak ve tanımlamaktır.

Hukuki pozitivizmde bazı anahtar kavramlar öne çıkar. H.L.A. Hart'ın teorisinde temel bir kavram olan Tanıma Kuralı, hukuk yetkililerinin hukuku nasıl tanımladıklarında varlığı kendini gösteren toplumsal bir kuraldır. Hukuk sistemindeki diğer tüm kurallar için nihai geçerlilik kriterlerini sağlar. Örneğin, tanıma kuralı yasaların yasama organının çıkardığı şeyler olduğunu veya belirli durumlarda mahkemeler tarafından kararlaştırılan şeyler olduğunu belirleyebilir. Tanıma kuralının kendisi başka bir kuralla geçerli kılınmaz, ancak sistemin yetkilileri tarafından bir uygulama meselesi olarak kabul edilir.

Bunun yanında, hukuki pozitivizmin bazı erken dönem kolları, bir hukuk sisteminin tam olduğu (her hukuki soruya bir cevap sağlayan) ve tutarlı olduğu (iç çelişkilerden arınmış) veya olması gerektiği fikrine sahipti. Ancak, modern pozitivistler genellikle hukuk sistemlerinin boşluklar içerebileceğini ve tutarsızlıkların ortaya çıkabileceğini kabul ederler. Odak noktası daha sonra bunların sistem içinde, örneğin yargısal yorum veya sistem tarafından tanınan genel hukuk ilkelerinin uygulanması yoluyla nasıl ele alındığına kayar.

Hukuki pozitivizm yekpare bir doktrin değildir ve çeşitli biçimlere evrilmiştir. Klasik Pozitivizm, 19. yüzyılda Jeremy Bentham ve John Austin gibi isimlerle ilişkilendirilir. Austin'in hukuku egemenin emri olarak odaklanan teorisi bunun önemli bir örneğidir. Modern Pozitivizm ise, H.L.A. Hart, Hans Kelsen ve Joseph Raz gibi kilit düşünürlerle 20. ve 21. yüzyıl gelişmelerini içerir. Kelsen'in Saf Hukuk Teorisi, dış unsurlardan arınmış bir hukuk bilimi yaratmayı amaçlarken, Hart'ın özellikle "Hukuk Kavramı" adlı eseri, hukuku birincil ve ikincil kurallar sistemi olarak tanıtmıştır.

Modern pozitivizm içinde genellikle Kapsayıcı Hukuki Pozitivizm ("yumuşak pozitivizm") ile Dışlayıcı Hukuki Pozitivizm ("sert pozitivizm") arasında bir ayrım yapılır. Bu ayrım öncelikle ayrılabilirlik tezi ve hukukun tanımlanmasında ahlaki kriterlerin rolü ile ilgilidir. Kapsayıcı pozitivizm (diğerlerinin yanı sıra Hart ve Jules Coleman ile ilişkilendirilir), bir hukuk sisteminin tanıma kuralının yasal geçerlilik için ahlaki kriterleri içerebileceğini ancak zorunlu olarak içermesi gerekmediğini öne sürer. Bir toplumun tanıma kuralında yansıyan uzlaşımları, hukuk için ahlaki testler içeriyorsa, o zaman bu ahlaki testler o sistemin hukukunun bir parçasıdır. Dışlayıcı pozitivizm (Joseph Raz ile ilişkilendirilir) ise hukukun geçerliliğinin asla ahlaki içeriğine bağlı olamayacağını savunur. Dışlayıcı pozitivistler için, hukukun kaynakları ahlaki bir argümana başvurulmaksızın saptanabilir toplumsal olgular olmalıdır.

Hukuki pozitivizm genellikle adalet kavramını hukukun tanımı ve belirlenmesinden ayrı tutar. Temel pozitivist iddia, bir kuralın "hukuk" olup olmadığının, "adil" olup olmadığına değil, kaynağına ve nasıl yapıldığına bağlı olduğudur. Birçok pozitivist, adaleti doğası gereği öznel veya bilimsel bir bakış açısıyla evrensel olarak nesnel bir şekilde bilinemez veya tanımlanamaz bir ahlaki veya siyasi değer olarak görür. Bu nedenle, adaletin içeriğinin analizi, olduğu gibi konulmuş hukuka odaklanması gereken hukuk biliminin kapsamı dışında kabul edilir. Bazı hukuki pozitivistler, hukuki bir çerçevede adaleti ele alırken, biçimsel adalete atıfta bulunabilirler. Bu, yasaların esaslı adaletinden bağımsız olarak, mevcut yasaların aynı hukuki kategoriye giren tüm bireylere veya davalara tutarlı ve eşit bir şekilde uygulanması anlamına gelir.

Hukuki pozitivizm içindeki hukuki yorum anlayışı evrim geçirmiştir. Özellikle Yorum Okulu (Tefsirci Okul) ile ilişkilendirilen erken dönem pozitivist görüşler, yasanın metninde ifade edildiği şekliyle yasa koyucunun tarihsel niyetini (voluntas legislatoris) keşfetmeye odaklanan daha lafzi bir yorum yaklaşımını vurgulamıştır. Yargıç genellikle sadece yasayı uygulayan biri olarak görülmüştür. Modern hukuki pozitivistler ise genellikle yorumun karmaşıklığını ve yargısal muhakemenin rolünü kabul ederler. Örneğin H.L.A. Hart, kuralların "açık dokuya" (open texture) sahip olduğunu, yani bazı durumlarda (zor davalar) kuralın uygulanmasının basit olmayabileceğini ve yargıçların bir dereceye kadar takdir yetkisi kullanması gerekebileceğini kabul etmiştir. Bazı çağdaş pozitivistler, hukuki yorumun hukuki kuralların toplumsal bağlamını ve amaçlarını dikkate alabileceğini kabul eder, ancak bunun konulmuş hukuk tarafından kurulan çerçeve içinde gerçekleşmesi gerektiğini vurgularlar. Yargıcın rolü, hukuk metinlerini yorumlamayı da içeren sistem içindeki geçerlilik kriterlerine dayanarak hukuku uygulamaktır. Hans Kelsen, bir yargı organı tarafından yapılan yorumun, bireysel bir normun (mahkeme kararı gibi) yaratılmasına yol açtığında, bunu önceden var olan anlamın tamamen bilimsel bir keşfi olarak değil, bir irade eylemi, siyasi bir karakteri olan hukuk yaratan bir eylem olarak görmüştür. Kelsen'e göre hukuk bilimi, bir normun olası anlamlarını tanımlayabilir ancak hangisinin seçilmesi gerektiğini buyuramaz.