Harik (Yöresel Ayakkabı)

Harik, Bitlis yöresine özgü geleneksel bir ayakkabı türüdür. Geçmişi yaklaşık 600 yıl öncesine dayanan harik, tamamen el yapımıdır ve üretiminde doğal malzemeler kullanılmaktadır. Tabanı kendir ipinden, üst kısmı ise keçi kılı veya koyun yünü ipliklerden örülerek üretilmektedir. Genellikle yaz aylarında tercih edilen harik, ayağı serin tutma özelliği ile bilinirken, aynı zamanda romatizmal hastalıklar ve ayak mantarına iyi geldiği söylenmektedir.^【1】  Günümüzde, geleneksel üretim tekniklerinin modern ayakkabı üretimi ile rekabet edememesi nedeniyle harik yapımı yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bitlis’te bu sanat dalını sürdüren usta sayısı oldukça azalmıştır.

Geleneksel el sanatları arasında yer alan harik, Hizan ve Mutki ilçelerinde yaygın olarak kullanılmıştır. Hammaddesi keçi kılı, koyun yünü ve kendir ipi olan bu ayakkabı, Anadolu’da yaygın olarak kullanılan geleneksel ayakkabı türlerinden biri olarak kabul edilir. Harik’in kökeni tam olarak belirlenememekle birlikte, Anadolu’da Hititler döneminden itibaren üretilen ayakkabı çeşitleriyle benzerlik taşıdığı öne sürülmüştür. Hititler döneminde kullanılan sandal tipi ayakkabıların, Bitlis hariğinin taban yapısıyla benzerlik gösterdiği belirtilmektedir. Osmanlı dönemine ait belgelerde ise harik benzeri ayakkabıların "çarık" ve "mest" gibi farklı isimlerle anıldığı görülmektedir.

Bitlis’te harik üretimi, babadan oğula aktarılan bir el sanatı olarak devam etmiştir ancak günümüzde sadece birkaç usta tarafından yapılmaktadır. Bununla birlikte, sanayileşme, makine üretimi ve modern ayakkabıların yaygınlaşması nedeniyle harik yapımı yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Bitlis İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün girişimleriyle geleneksel harik yapımını yaşatmaya yönelik kurslar düzenlenmiş ve el sanatının sürdürülebilirliği için çalışmalar yapılmıştır. Günümüzde Bitlis’te harik üretimini devam ettiren son ustalardan biri Haydar Yılmaz olup, bu sanatın unutulmaması için çaba göstermektedir.^【2】 

^{Harik ustası (Fotoğraf:} Şener Toktaş, Anadolu Ajansı⁾

Harik yapımı, Bitlis'te geleneksel ayakkabıcılık sanatı içinde özel bir yere sahiptir. Üretim süreci oldukça zahmetli olup, bir çift harikin tamamlanması 4-5 gün sürebilmektedir. Yapımı aşamalı bir süreci kapsar. İlk olarak hammadde hazırlığı yapılır. Harik yapımında kullanılan temel malzemeler; kendir ipliği, keçi kılı veya koyun yünü ipliktir. Öncelikle kendir, ekler halinde ayrılarak yabancı maddelerden temizlenir ve iplik hâline getirilmek üzere el makinesi (kirman benzeri bir alet) ile eğrilir. İpliğin sağlam olması için belli bir kalınlıkta ve düzenli bir şekilde bükülmesi sağlanır.^【3】 

İkinci olarak ayakkabının tabanı hazırlanır. Tabanın oluşturulması için tahta kalıplar kullanılır. Ayak tabanı şeklindeki tahta kalıp, sıcak su dolu bir leğene konur. Keçi kılı ve kendir iplikleri sıcak su ve sabun ile ovularak keçeleştirilir. Daha sonra bu malzeme kalıp içine yerleştirilerek şekillendirilir ve kurumaya bırakılır. ^【4】 

Kurutulan taban, astar bezi ile kaplanarak sağlamlaştırılır. Ardından çuvaldız kullanılarak iç ve dış dikişler yapılır. İç dikiş, tabanın ortasından başlayarak sıkı bir şekilde yapılırken, yan dikişler çapraz ve düz dikiş teknikleri ile tamamlanır. Bu aşamada her bir çift harik için yaklaşık 2500-3000 dikiş atılmaktadır.^【5】 

Harikin üst kısmı, keçi kılı veya koyun yünü iplikleri ile çorap tarzında beş şiş tekniği kullanılarak örülür. Mutki hariği keçi kılından, Hizan hariği ise koyun yününden yapılmaktadır. Üst örgü tamamlandıktan sonra, öncelikle pamuk iplik ile geçici bir dikiş atılarak tabana tutturulur ve daha sonra sağlamlaştırıcı dikişler atılarak kalıcı hale getirilir.

Harikin burun ve yan kısımlarına yöresel desenler işlenebilir. Süsleme genellikle kahverengi, bordo veya koyu yeşil yün iplikler ile yapılmaktadır. Bağcıklar ise iplerin saç örgüsü veya çift örgü teknikleriyle örülmesiyle hazırlanır ve harikin topuk kısmına dikilir. Tamamlanan harikler, iç kısımları astar bezi veya kendirle doldurularak kalıplanır ve üç gün boyunca kurutulur. Bu aşamada kendir ve keçi kılı su ile temas ettiğinde şiştiği için harik, en uygun formunu alacak şekilde şekillendirilir ve kullanıma hazır hâle getirilir.^【6】 

^{Harik (Fotoğraf:} Şener Toktaş, Anadolu Ajansı⁾